Khi kinh tế phát triển theo hướng CNH-HĐH, nhu cầu phục vụ đời sống của người dân tăng dẫn đến tình trạng các hệ thống kinh doanh, dịch vụ tại làng nghề cũng tăng lên và đồng nghĩa với việc lượng chất thải sinh hoạt của người dân ngày càng tăng và đa dạng hơn.

Chất thải dân sinh ngày càng tăng

Nước thải sinh hoạt chiếm 80% lượng nước sử dụng, với các đặc trưng ô nhiễm là chất hữu cơ có hàm lượng N và P cao. Nếu lượng nước thải sinh hoạt lớn này không được xử lý, sẽ là nguồn gây ô nhiễm môi trường nước và môi trường đất, ảnh hưởng tới chất lượng sống của người dân.

Mặt khác, do nguồn nước mặt bị ô nhiễm hay nhiễm mặn (đặc biệt vùng duyên hải), nên nhu cầu sử dụng nước dưới đất của người dân tăng lên. Việc khai thác nước dưới đất với khối lượng lớn, có nguy cơ làm hạ thấp mực nước ngầm, gây hiện tượng sụt lún mặt đất và suy giảm chất lượng nước ngầm, làm gia tăng khả năng thẩm thấu hay xâm nhập mặn. Tình trạng nhiều giếng nước không còn sử dụng và không có biện pháp xử lý trở thành tác nhân đưa nguồn ô nhiễm vào nước ngầm, gây ra hiện tượng thông tầng mạch nước ngầm tạo điều kiên cho ô nhiễm lây lan.

Song song với tốc độ phát triển KT-XH, chất thải từ hoạt động dân sinh ngày càng tăng, đa dạng về chủng loại và thành phần, đặc biệt là chất thải rắn và nước thải.

Chất thải rắn sinh hoạt nông thôn trước đây có tỷ lệ khá cao chất hữu cơ và phần lớn là chất hữu cơ dễ phân hủy, tuy nhiên, do nhu cầu tiêu dùng của người dân vùng nông thôn ngày càng cao, khối lượng và thành phần chất thải sinh hoạt đã có thay đổi. Theo ước tính, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh năm 2013 tại khu vực nông thôn khoảng 18.200 tấn/năm, tương đương 6,6 triệu tấn/năm.

Mặt khác, tỷ lệ các thành phần nhựa, cao su, ni lông, bao bì đựng các vật liệu hữu cơ và vô cơ tăng dẫn đến các biện pháp xử lý các chất thải rắn sinh hoạt truyền thống bị hạn chế. Người dân ở một số vùng nông thôn vẫn có thói quen vứt rác thải bừa bãi ven đường… tạo nên các bãi rác tự phát không hợp vệ sinh, gây ô nhiễm môi trường không khí do mùi hôi thối; ô nhiễm nước mặt và nước ngầm do nước rỉ rác và thay đối chất lượng thành phần đất, tác động xấu ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Ô nhiễm nguồn nước đang gây ra những ảnh hưởng rõ ràng đến sức khỏe con người

Nâng cao nhận thức cộng đồng

Theo ước tính, hiện nay, mỗi người phát sinh khoảng 0,3kg/ngày chất thải rắn tương đương với 6,6 triệu tấn/năm vào năm 2013 và tập trung chủ yếu tại các vùng đồng bằng. Nếu giả thiết, đến năm 2020, số lượng người dân tại khu vực nông thôn không thay đổi, các phế phẩm, rác thải không thay đổi nhưng đa dạng hơn về thành phần và chủng loại, đặc biệt là các thành phần khó phân hủy thì áp lực lên môi trường khi không được xử lý đã tăng lên đáng kể.

Đặc biệt tại các làng nghề, tình trạng chất thải rắn sinh hoạt và sản xuất không được phân loại thì độ phức tạp về thành phần chất thải rắn lại tăng lên gấp bội. Bên cạnh đó, nước thải ngày càng ứ đọng, ngấm sâu vào đất, nước ngầm sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của người dân.

Cơ sở hạ tầng phát triển theo hướng bê tông hóa cũng đang là thách thức đối với môi trường. Các hàng rào xanh lần lượt được thay thế bằng thành bê tông, đường cũng được rải nhựa cũng gây nên sức ép với môi trường, làm giảm điều hòa không khí tự nhiên từ cây xanh, tăng ô nhiễm nhiệt vào mùa hanh khô, nóng…

Trong những năm tới, xu hướng phát triển các hoạt động sản xuất nông nghiệp, nông thôn ngày càng phát triển, nếu như các hoạt động BVMT không theo kịp các vấn đề môi trường phát sinh ngày càng tăng, thì nguy cơ suy giảm chất lượng môi trường nông thôn ngày càng tăng, ảnh hưởng xấu tới tất cả các hoạt động phát triển kinh tế và đời sống cộng đồng.

Để hướng tới phát triển triển bền vững tại các vùng nông thôn, cần có định hướng các chính sách pháp luật liên quan đến hoạt động BVMT nông thôn, bổ sung và hoàn thiện hệ thống quản lý môi trường các cấp, triển khai các hoạt động quản lý môi trường phù hợp với đặc thù của vùng nông thôn, áp dụng hiệu quả các giải pháp công nghệ phòng ngừa giảm thiểu phát sinh chất thải, lựa chọn các công nghệ xử lý chất thải, nước thải, chất thải rắn phù hợp với điều kiện nông thôn. Huy động sự tham gia của cộng đồng, tăng cường tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng dân cư là những hoạt động không thể thiếu, góp phần BVMT nông thôn.

Lê Minh