Giữa không gian lấp lánh như được dát bạc, bóng dáng những diêm dân lom khom kéo cào, đẩy xe muối, quen thuộc như đã có từ bao đời. Những người làm muối vẫn chất phác, thật thà, hiếu khách như thế, nhưng tư duy đã khác, tạo nên một hành trình “đổi vận” rất đời.

Sự chuyển mình của hạt muối

Thiềng Liềng là một ấp đảo nhỏ thuộc xã đảo Thạnh An (TP.HCM), nằm biệt lập giữa rừng ngập mặn Cần Giờ. Cách trung tâm thành phố khoảng 70km, đường thủy là cách duy nhất để tiếp cận vùng đất này. Sự cách trở ấy từng là rào cản phát triển, nhưng cũng chính nó đã giữ lại cho Thiềng Liềng vẻ nguyên sơ hiếm có.

Hơn 240 hộ dân với gần 1.000 nhân khẩu sống rải rác thành nhiều cụm nhỏ, bám theo sông rạch và ruộng muối. Trong đó, có khoảng 152 hộ diêm dân, chiếm hơn 60% số hộ toàn ấp, canh tác trên gần 396ha ruộng muối. Nghề muối không chỉ là sinh kế, mà còn là nhịp sống, là ký ức của cộng đồng cư dân địa phương giữa những cánh rừng ngập mặn.

Thế nhưng, đã có một thời, chính những hạt muối trắng tinh ấy không “đủ mặn” để giữ chân người làm nghề. Mùa muối ngắn ngủi, chỉ vài tháng nắng trong năm. Giá cả bấp bênh, “được mùa thì mất giá, được giá lại mất mùa”. Mưa trái mùa một trận là coi như trắng tay, muối mặn hóa thành “muối đắng”.

Ông Trần Văn Sáu, người đã hơn 30 năm gắn bó với ruộng muối Thiềng Liềng, nhớ lại: “Có lúc giá muối chưa tới 1.000 đồng một ký. Làm cực lắm, mà thu nhập chẳng bao nhiêu. Tôi từng nghĩ hay là bỏ nghề, chứ bám hoài mà không thấy đường ra”.

Có lúc giá muối chưa tới 1.000 đồng một ký. Làm cực lắm, mà thu nhập chẳng bao nhiêu. Tôi từng nghĩ hay là bỏ nghề, chứ bám hoài mà không thấy đường ra.

Ông Trần Văn Sáu Diêm dân làng muối Thiềng Liềng

Không riêng gì ông Sáu. Nhiều gia đình diêm dân ở Thiềng Liềng từng đứng trước lựa chọn khó khăn, tiếp tục nghề cha ông hay rời đảo đi làm công nhân, phụ hồ. Ruộng muối cũng có lúc bỏ trống, làng muối đứng trước nguy cơ mai một.

Nhưng rồi, cái khó ló cái khôn, muối đổi vận nhờ một nghề từng rất xa lạ với người dân ấp đảo, đó là du lịch cộng đồng. “Du lịch gì ở đây?”, ban đầu nhiều người từng hoài nghi. Một đảo nhỏ, không khách sạn, không danh thắng nổi tiếng, chỉ có ruộng muối, rừng ngập mặn.

Xuất phát điểm từ thực tế tưởng như “không có gì” ấy, nhờ sự sáng tạo và nỗ lực không ngừng của người làm muối, những điều không thể trở thành có thể. Vài năm trở lại đây, mô hình du lịch cộng đồng gắn với nghề muối, với hệ sinh thái rừng ngập mặn và văn hóa bản địa đã thổi một luồng sinh khí mới vào Thiềng Liềng.

Đời sống đổi thay từ tư duy đổi mới

Bà Nguyễn Thị Bạch Tuyết, Giám đốc HTX Du lịch cộng đồng Thiềng Liềng, nhớ lại những ngày đầu đầy trắc trở. “Lúc mới vận động, bà con e dè lắm. Ai cũng quen làm muối, đánh bắt ven bờ, sợ thay đổi sinh kế. Tôi phải đến từng nhà giải thích, thuyết phục, làm mẫu để mọi người tin”.

Du lịch cộng đồng không làm diêm dân bỏ muối. Ngược lại, ruộng muối trở thành trung tâm của trải nghiệm. Khách đến Thiềng Liềng không chỉ để ngắm ruộng muối trắng lóa dưới nắng, mà còn được xắn quần lội ruộng, tự tay cào muối, nghe kể chuyện về mùa nắng – mùa mưa, về những năm được – mất của nghề.

Muối, từ chỗ chỉ bán theo ký, đã trở thành câu chuyện, trở thành ký ức sống động. Giá trị của hạt muối theo đó cũng đổi khác.

Sự xuất hiện của du khách kéo theo những thay đổi sâu sắc trong tư duy làm ăn của người dân. Nhiều hộ mạnh dạn tận dụng chính ngôi nhà của mình để làm homestay, mở quán ăn nhỏ phục vụ khách. Bữa cơm xứ đảo với hàu nướng, ốc len xào dừa, vọp luộc sả, lẩu hải sản… trở thành một phần trải nghiệm khó quên.

Không chỉ dừng ở đó, hạt muối Thiềng Liềng còn được “nâng cấp” thành những sản phẩm có giá trị cao hơn như muối tôm, muối tiêu, muối ớt, muối chấm hải sản… Hiện nay, ấp đảo đã có 4 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 3 sao.

HTX Du lịch cộng đồng Thiềng Liềng vẫn đang tiếp tục nghiên cứu các dòng sản phẩm mới như muối thảo dược, muối ngâm chân, muối cá cơm, muối non... nhằm đa dạng hóa nguồn thu và giảm phụ thuộc vào muối thô.

“Giờ đây, bà con không còn tự ti nữa”, bà Tuyết chia sẻ và cho biết nhờ có khách du lịch, ai cũng thấy nghề muối của mình có giá trị. Thanh niên có việc làm tại chỗ, không phải rời đảo đi làm ăn xa. Không khí trong ấp Thiềng Liềng đông vui hơn hẳn.

Nhờ có du lịch cộng đồng, việc làm muối vẫn phụ thuộc không ít vào nắng gió, nhưng đời sống diêm dân không còn “ăn nắng, ở mưa” như trước. Nhiều gia đình đã có “của ăn của để”.

Muối ơi, Xuân về!

Nhìn Thiềng Liềng hôm nay, người ta dễ liên tưởng đến câu chuyện “đổi vận” mà người Việt vẫn thường nhắc mỗi độ Tết đến, xuân về. Tết, trong tâm thức người Việt, không chỉ là khoảnh khắc chuyển giao thời gian, mà còn là thời khắc để hy vọng vào một khởi đầu mới.

Vì sao người Việt tin vào đổi vận dịp Tết? Có lẽ bởi Tết là điểm dừng để nhìn lại, và cũng là điểm xuất phát để thay đổi. Người ta dọn dẹp nhà cửa, sửa sang bàn thờ, sắm sửa quần áo mới, tất cả đều hàm chứa một thông điệp gạt bỏ cái cũ, đón điều mới lành.

Nhưng đổi vận, suy cho cùng, không đến từ những nghi lễ hình thức. Đổi vận, như câu chuyện ở Thiềng Liềng, bắt đầu từ đổi tư duy. Khi diêm dân không còn chỉ trông chờ vào giá muối, mà nghĩ đến việc kể câu chuyện của mình. Ruộng muối không chỉ để sản xuất theo cách truyền thống, mà còn để trải nghiệm, mở cửa với du khách.

Giờ đây, với tư duy mới, những người làm muối không còn tự ti nữa”

Bà Bạch Tuyết Giám đốc HTX Du lịch cộng đồng Thiềng Liềng

Có thể thấy, Thiềng Liềng đã không chờ vận may đến. Người dân vùng đất này đã tự tạo vận may cho mình bằng cách làm mới nghề cũ, bằng việc dám thay đổi cách nghĩ, cách làm ăn.

Cuối năm, khi mùa muối vào cao điểm, Thiềng Liềng cũng bước vào mùa đón khách nhộn nhịp nhất. HTX Thiềng Liềng lên kế hoạch mở thêm sản phẩm, trò chơi trải nghiệm, liên kết với các công ty lữ hành để đưa khách về đảo nhiều hơn. Du lịch xanh, bền vững không chỉ mang lại thu nhập, mà còn gắn với bảo vệ rừng ngập mặn, lá phổi xanh của thành phố.

Trong xu thế ấy, Thiềng Liềng không chỉ là một điểm đến, mà là một câu chuyện. Câu chuyện về những diêm dân đã trải qua bao mùa nắng mưa, từng đứng trước nguy cơ bỏ nghề, nhưng cuối cùng vẫn giữ được ruộng muối bằng cách làm mới chính mình.

Muối ơi, Xuân về, đổi vận!

Mỹ Chí