Theo một báo cáo của Bộ Khoa học công nghệ, trong những năm gần đây, Việt Nam có hơn 3.800 startup công nghệ đang hoạt động tích cực nhưng chỉ có 4 kỳ lân.

Ý tưởng hay chưa đồng nghĩa với thành công

Còn số liệu của VinVentures cho thấy, tổng vốn đầu tư mạo hiểm vào startup Việt Nam chỉ đạt 215 triệu USD với 41 thương vụ vào năm 2025, đánh dấu năm suy giảm thứ 5 liên tiếp kể từ đỉnh tăng trưởng năm 2021.

Những con số này cho thấy, khởi nghiệp ở Việt Nam đang có sự đào thải mạnh mẽ. Trong nhiều chương trình khởi nghiệp, cuộc thi… rất dễ thấy các ý tưởng sáng tạo, có tiềm năng. Nhưng khi triển khai trong thực tiễn thì không phải ý tưởng nào, startup nào cũng thành công.

Anh Nguyễn Văn Hoàng (Hà Nội), nhà sáng lập một startup về nông nghiệp công nghệ cao kể rằng anh từng tin đơn vị của mình sẽ phát triển sau khi gọi được vốn đầu tư. Thế nhưng chỉ sau hơn một năm, startup phải đóng cửa.

“Chúng tôi có sản phẩm tốt, nhân sự có chuyên môn, nhưng doanh thu không đủ để nuôi bộ máy. Quá trình triển khai ý tưởng phát sinh nhiều vấn đề mà mình chưa hề nghĩ đến khiến nguồn tài chính cạn kiệt, nhà đầu tư rút lui”, anh Nguyễn Văn Hoàng nói.

Câu chuyện của anh Nguyễn Văn Hoàng không hiếm trong hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam. Trong quá trình triển khai, không ít startup đã phải rút lui khỏi thị trường.

Các số liệu cũng cho thấy, tỷ lệ startup Việt Nam thành công sau 3 năm là 20% và chỉ còn 3-5% sau 5 năm. Phần lớn do mô hình kinh doanh không bền vững, dễ bị lung lay khi thị trường biến động, hệ thống quản trị rời rạc…

Ông Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch Hội tự động hóa Việt Nam cho biết thương mại hóa kết quả nghiên cứu là khâu yếu nhất của Việt Nam.

Nhiều dự án khởi nghiệp nghe rất hay rất ấn tượng trong buổi giới thiệu, nhưng khi đưa vào nhà máy, ruộng đồng hay chuỗi cung ứng thực tế lại bị thất bại do không chịu nổi áp lực về chi phí, độ ổn định và khả năng bảo trì.

Điều này là do nhiều startup đang đi nhanh từ ý tưởng sang thuyết trình gọi vốn và sang gọi vốn chính thức. Trong khi khâu quan trọng nhất thường bị bỏ qua đó chính là xác minh, thẩm định tính khả thi của dự án, ý tưởng đó trong điều kiện thực tế như thế nào.

Anh Lê Minh Trung, Giám đốc HTX Minh Trung (Tây Ninh) cho biết anh từng có ý tưởng về việc chế biến mãng cầu và nhận được sự hưởng ứng của cơ quan quản lý địa phương. Tuy nhiên, trong quá trình chế biến sâu, anh mới nhận ra thịt của quả mãng cầu khi xay ra, cấp đông bị chua và hơi đắng. Do đó, ý tưởng của anh dù có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao giá trị đặc sản địa phương nhưng đến nay vẫn chưa thể triển khai.

Tư thực tế của HTX Minh Trung cho thấy, việc trình diễn nguyên mẫu ý tưởng đã được thử nghiệm trọng môi trường thí nghiệm hay môi trường liên quan vẫn chưa thể nói rõ được hiệu quả. Thay vào đó, các ý tưởng phải được trình diễn trong môi trường hoạt động thực tế. Đây là bước ngoặt quan trọng đối với các startup nhưng rất ít được triển khai ở Việt Nam.

Một phần khác, nhiều chương trình hỗ trợ startup chưa có đủ phòng lab, phòng kiểm tra, cơ sở vận hành thử nghiệm quy mô hoặc đối tác để giúp startup kiểm chứng sản phẩm ở điều kiện thật.

Ông Huỳnh Công Thắng, chuyên gia đổi mới sáng tạo, cho rằng khi thiếu những môi trường thử nghiệm quan trọng, startup dễ bị kẹt giữa làm được mẫu và làm được sản phẩm có thể bán ra thị trường nhiều lần.

Ngoài ra, nhà đầu tư và ban giám khảo của không ít cuộc thi khởi nghiệp cũng thường tập trung vào mô hình kinh doanh, khả năng tăng trưởng trong thực tế, quy mô thị trường hơn là các vấn đề về việc ý tưởng này đã được kiểm chứng ở đâu, với ai, trong điều kiện nào, dữ liệu nào chứng minh, khó khăn còn lại là gì…

Do đó, không ít startup có thể được đánh giá là tiềm năng nhưng đó mới ở khâu lý thuyết. Ngược lại, một số startup có thể mang lại hiệu quả trong thực tế lại bị nhìn nhận chưa đúng vì họ cần thời gian để kiểm chứng, thử nghiệm và đảm bảo kết quả đạt chuẩn.

Khởi nghiệp sáng tạo cần đi kèm với kỷ luật kiểm chứng

Theo Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có 5 triệu chủ thể kinh doanh, 10.000 startup công nghệ, 45 tổ chức kết nối khởi nghiệp và thu hút khoảng 1,5 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm.

Để đạt được mục tiêu này, các chuyên gia cho rằng cần khuyến khích và hỗ trợ khởi nghiệp nhưng cũng tránh khởi nghiệp theo phong trào. Nhiều founder bước vào khởi nghiệp với tâm thế, chỉ cần gọi được vốn, đẩy mạnh quảng cáo là sẽ thành công. Nhưng thực tế, thị trường khởi nghiệp và đầu tư khắc nghiệt hơn nhiều.

Anh Lê Minh Trung cho biết, trong thực tiễn triển khai nhiều khi khác xa với kế hoạch, ý tưởng. Chẳng hạn như công nghệ tưới tiết kiệm IoT cho nông nghiệp có thể hoạt động tốt trong quá trình thí nghiệm, nhưng khi đưa ra cánh đồng ở địa phương có nhiều độ ẩm, mạng internet yếu và trình độ vận hành của nông dân hạn chế thì thiết bị đó rất khó có thể hoạt động hiệu quả. Đó là lúc startup rơi vào khó khăn vì môi trường vận hành không ủng hộ, chi phí bảo trì tăng, phải sửa lỗi kỹ thuật và xử lý khủng hoảng vận hành.

Ngoài ra,  các chuyên gia cho rằng trong điều kiện trí tuệ nhân tạo phát triển, cần áp dụng công nghệ để nhận biết các bước của một startup đang ở mức nào.

Nếu dự án đó đang ở mức thấp, startup cần tập trung vào chứng minh nguyên lý, nguyên mẫu và dữ liệu kỹ thuật. Nếu đang ở mức trung bình, người đứng đầu startup cần thử nghiệm trong môi trường gần thực tế. Nếu startup ở mức cao, người đứng đầu cần chứng minh khả năng sản xuất, vận hành, chất lượng và thương mại hóa.

Chuyên gia truyền thông Hoàng Thị Thanh Hằng, cho rằng nhiều khi khách hàng nói rất thích sản phẩm mà đơn vị sắp làm ra nhưng chưa chắc họ đã mua. Câu chuyện sản phẩm hay cũng chưa chắc đã thuyết phục được khách hàng và gọi được vốn.

Do đó, khởi nghiệp sáng tạo cần đi kèm với kỷ luật kiểm chứng. Và cũng cần nhiều hơn các chương trình, đơn vị giúp startup đi theo hành trình từ ý tưởng đến nguyên mẫu,  thử nghiệm kỹ thuật, thử nghiệm người dùng, chương trình thí điểm thực tế đến sản xuất lặp lại và thương mại hóa.

 Khi đó, khởi nghiệp sẽ bớt chạy theo ý tưởng đẹp và hạn chế thất bại trong những năm đầu đi vào thực tiễn.

Huyền Trang