Sau gần 40 năm thu hút và sử dụng FDI (12/1987–5/2026), bên cạnh nhiều mặt tích cực, vẫn còn đó một tồn tại đáng lo ngại là “Thu hút và chuyển giao công nghệ từ khu vực FDI sang các khu vực kinh tế khác của Việt Nam chưa đạt hiệu quả”. Tồn tại này cần được nghiên cứu, làm rõ để tìm ra giải pháp khắc phục, nhất là khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu của nền kinh tế số và công nghệ cao (CNC). Bởi lẽ chỉ quốc gia nào nắm bắt được công nghệ cao, quốc gia đó mới phát triển được chất lượng của nền kinh tế.

Công nghệ cao hiện nay là một trong những vấn đề chiến lược quyết định Việt Nam có vượt qua được "bẫy thu nhập trung bình" hay không, và có thực hiện được hay không việc chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào lao động và vốn sang mô hình dựa vào công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng suất.

Như đã biết, công nghệ cao là công nghệ có hàm lượng cao về nghiên cứu khoa học và phát triển, tích hợp các thành tựu hiện đại để tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ có tính đột phá, chất lượng vượt trội, giá trị gia tăng cao và thân thiện với môi trường. Tại Việt Nam, định nghĩa và khung pháp lý về CNC được quy định rõ trong Luật CNC và áp dụng thống nhất với tiêu chuẩn quốc tế. Các tiêu chí xác định CNC hiện bao gồm hàm lượng R&D, sở hữu trí tuệ, tỷ lệ kỹ sư, giá trị gia tăng, mức độ tự động hóa, công nghệ lõi, trung tâm thiết kế/chip/phần mềm và ESG.

Câu hỏi chiến lược đặt ra đối với Việt Nam hiện nay là Việt Nam sẽ dùng tiêu chuẩn nào để "lọc" FDI công nghệ cao?

"Chuyển từ 'số lượng' sang 'chất lượng'"

Trong xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu giai đoạn 2026-2045, dòng vốn FDI đang chịu tác động lớn từ bối cảnh địa chính trị phức tạp, khó dự báo. Tuy nhiên, xu hướng dịch chuyển FDI CNC vẫn diễn ra rõ nét, đặc biệt qua chiến lược "China+1" (phân tán sản xuất ra khỏi Trung Quốc) và "Friend-shoring" (dịch chuyển sang các nước láng giềng tin cậy).

Thực tế này đặt ra hàng loạt vấn đề cần được Việt Nam phân tích rõ hơn. Đó là Mỹ, EU, Nhật Bản và Hàn Quốc đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng công nghệ theo hướng nào? ASEAN đóng vai trò gì trong làn sóng dịch chuyển mới? Và Việt Nam có cơ hội gì trong bối cảnh đó về thu hút, sử dụng và phát triển các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu, công nghệ xanh?

Chuyển từ 'số lượng' sang 'chất lượng', đây là thay đổi cực kỳ lớn trong tư duy và hành động của Việt Nam"

TS. Phan Hữu Thắng Nguyên Cục trưởng Cục Đầutư nước ngoài

Từ những câu hỏi trên, nổi lên một vấn đề then chốt là Việt Nam có nên "trải thảm rộng" đón mọi dòng vốn, hay tập trung vào một số ngành công nghệ lõi? Yêu cầu về chất lượng FDI trong giai đoạn tới đòi hỏi Việt Nam phải thực hiện một bước chuyển căn bản từ coi trọng “số lượng” sang “chất lượng”. Đây là một thay đổi cực kỳ lớn trong tư duy và hành động.

Thực tế thu hút FDI đến nay cho thấy Việt Nam cần giảm lệ thuộc vào gia công, lắp ráp đơn giản và lao động giá rẻ, để chuyển sang R&D, thiết kế (design), chip, phần mềm, AI và trung tâm đổi mới sáng tạo. Đây chính là sự khác biệt cốt lõi giữa "FDI thế hệ mới" và "FDI truyền thống". Để thực hiện được điều đó, Việt Nam cần có chính sách đặc thù cho FDI CNC với các đề xuất cụ thể về thuế, đất đai, nguồn nhân lực, tài chính và pháp lý.

Cùng với nhóm chính sách trên, một đòi hỏi không kém phần cấp bách là phát triển hệ sinh thái công nghệ quốc gia. Đây là điều kiện then chốt để bảo đảm Việt Nam chuyển FDI từ lượng sang chất một cách thực chất.

Bài học từ nhiều quốc gia cho thấy ưu đãi thuế không đủ nếu thiếu hệ sinh thái phù hợp. Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không chỉ là làm thế nào để thu hút thêm các dự án FDI công nghệ cao, mà là "Làm sao biến FDI thành động lực xây dựng hệ sinh thái công nghệ Việt Nam?"

Bốn bài toán Việt Nam phải giải trước 2045

Một là, thúc đẩy liên kết thực chất giữa doanh nghiệp FDI công nghệ và doanh nghiệp trong nước. Đây hiện là một trong những điểm yếu lớn nhất, bởi nhiều doanh nghiệp Việt vẫn chủ yếu tham gia ở khâu gia công, cung ứng đơn giản, chưa học được công nghệ lõi, quy trình quản trị hiện đại hay năng lực thiết kế, nghiên cứu từ khu vực FDI. Câu hỏi cốt lõi là "Làm sao để doanh nghiệp Việt 'học được' công nghệ thay vì chỉ làm thuê?"

Hai là, chuẩn bị nguồn nhân lực cho FDI công nghệ cao. Việt Nam hiện đang thiếu nghiêm trọng nhân lực công nghệ. Đây là "nút thắt số 1" trong việc vận hành và tiếp thu CNC. Cần tập trung đào tạo kỹ sư bán dẫn, AI engineers, chuyên gia tự động hóa, data scientists, chuyên gia vật liệu mới và Biotech. Đồng thời thực hiện chính sách thu hút nhân tài toàn cầu, đặc biệt đội ngũ người Việt Nam chuyên sâu về công nghệ đang làm việc ở nước ngoài.

Làm sao chuyển từ nước nhận FDI gia công sang quốc gia hấp thụ và làm chủ công nghệ thông qua FDI thế hệ mới. Đây sẽ là vấn đề chiến lược trung tâm của Việt Nam đến 2045"

TS. Phan Hữu Thắng Nguyên Cục trưởng Cục Đầutư nước ngoài

Ba là, đánh giá rủi ro địa chính trị và an ninh công nghệ. Đây là xu hướng còn kéo dài trong bối cảnh địa chính trị phức tạp hiện nay, với các chủ đề ngày càng nổi bật: chủ quyền công nghệ (tech sovereignty), an ninh kỹ thuật số (digital security), "khu công nghệ cao thế hệ mới" (new high-tech parks), an ninh kinh tế (economic security) và xây dựng chuỗi cung ứng tin cậy (trusted supply chain).

Bốn là, xác định tầm nhìn 2045, Việt Nam muốn đứng ở đâu trong bản đồ công nghệ toàn cầu? Cần xây dựng kịch bản chiến lược đến 2045 với ba mục tiêu: tham gia vào chuỗi công nghệ lõi toàn cầu; có doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn; và có năng lực R&D độc lập.

Trên cơ sở đó, cần soạn thảo đồng bộ các văn bản pháp lý: Chiến lược FDI công nghệ cao Việt Nam 2026-2045 (bao gồm khu công nghệ cao thế hệ mới); khung pháp lý cho FDI bán dẫn và AI; chính sách liên kết doanh nghiệp Việt với FDI công nghệ; phát triển nhân lực cho FDI bán dẫn; FDI xanh và công nghệ sạch; an ninh kinh tế trong thu hút FDI; và chính sách quốc gia về đổi mới sáng tạo dựa trên FDI, làm nền tảng xây dựng "Chiến lược quốc gia về FDI công nghệ cao của Việt Nam đến 2045".

Tóm lại, vấn đề quan trọng nhất với Việt Nam hiện nay là "Làm sao chuyển từ nước nhận FDI gia công sang quốc gia hấp thụ và làm chủ công nghệ thông qua FDI thế hệ mới". Đây sẽ là vấn đề chiến lược trung tâm của Việt Nam đến 2045.

TS. Phan Hữu Thắng