Ngày 22/5, Hội thảo Kết nối công nghệ và thương mại nông sản Việt Nam – Nhật Bản lần thứ 6 diễn ra tại Hà Nội với sự tham gia của Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật. Nhưng câu chuyện đáng chú ý nhất không đến từ nghị trình chính thức mà từ một con số được công bố tại hội trường.

Một phần ba nguyên liệu đang "bốc hơi"

Ông Phạm Hữu Thạch, Giám đốc Kinh doanh Công ty Cổ phần Cơ khí và Tự động hóa Alpha Vina, cho biết ngành chế biến nông sản Việt Nam vẫn chủ yếu dùng công nghệ cũ, dẫn đến thất thoát từ 20–30% thành phẩm trong mỗi mẻ sản xuất. Đi kèm là tiêu hao năng lượng lớn và phát sinh chất thải hữu cơ khó xử lý.

Nói cách khác, cứ 10 tấn nông sản đưa vào nhà máy, có tới 2–3 tấn bị bỏ đi  không phải vì chất lượng nguyên liệu kém, mà vì dây chuyền không đủ sức thu hồi.

Vấn đề càng trở nên cấp thiết khi ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, xác nhận một thực tế rằng nhiều ngành hàng chủ lực như lúa gạo, cà phê đã đạt ngưỡng cao về năng suất, dư địa tăng sản lượng gần như cạn.

"Muốn tăng trưởng cao hơn, buộc phải chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, giảm chi phí đầu vào và gia tăng giá trị sản phẩm thông qua ứng dụng công nghệ", ông Dương nói. 

Theo ông Dương, Nhật Bản hiện là một trong những đối tác quan trọng của Việt Nam trong lĩnh vực nông nghiệp nhờ thế mạnh về công nghệ thông minh, công nghệ sinh học, vi sinh, cơ giới hóa đồng bộ, công nghệ sau thu hoạch, chế biến sâu và hệ thống truy xuất nguồn gốc hiện đại. Trong khi đó, Việt Nam có thị trường rộng mở và nhu cầu lớn trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “số lượng” sang “chất lượng và giá trị gia tăng”. “Đây là hai mảnh ghép phù hợp để hình thành chuỗi liên kết công nghệ và thương mại hóa nông sản hiệu quả”, ông Dương nhấn mạnh.

Theo GS.TS Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, hai nước đang ở vị trí "bổ trợ lẫn nhau" theo nghĩa thực chất. Nhật Bản mạnh về công nghệ chọn tạo giống, quản lý dịch hại, chế biến sâu và nông nghiệp tuần hoàn. Việt Nam có điều kiện tự nhiên đa dạng, quy mô sản xuất lớn và lực lượng lao động dồi dào.

Phía doanh nghiệp Nhật Bản đánh giá, hợp tác song phương đang chuyển dần từ mua bán thuần túy sang chuyển giao công nghệ, phát triển vùng nguyên liệu bền vững và xây dựng chuỗi giá trị khép kín .

Điểm hấp dẫn của công nghệ Nhật Bản không chỉ nằm ở chất lượng đầu ra, mà còn ở chi phí vận hành, kiểm soát nhiệt độ, tối ưu điều kiện canh tác, tiết kiệm năng lượng, xử lý môi trường. Đây là những yếu tố trực tiếp cắt giảm chi phí đầu vào đang tăng từng năm.

Một mô hình HTX đang tạo giá trị từ công nghệ

Giữa nhiều phát biểu mang tính vĩ mô, đại diện HTX Phước Thành (Lâm Đồng) mang đến hội thảo một câu chuyện cụ thể hơn. Đơn vị đang ứng dụng nhà kính hiện đại và kiểm soát tự động điều kiện khí hậu để sản xuất giống dứa và chanh dây sạch bệnh, đồng đều chất lượng.

Vùng nguyên liệu không chỉ đóng khung ở Lâm Đồng, HTX đã mở rộng sang Đồng Nai và Campuchia để đảm bảo nguồn cung ổn định quanh năm cho các đơn hàng lớn. Sản phẩm hiện xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc, EU, Hoa Kỳ, Nga và Trung Đông.

Đây là hình mẫu cho thấy khi HTX làm chủ được công nghệ bảo quản và đạt chuẩn quốc tế, các rào cản kỹ thuật của thị trường khó tính không còn là tường chắn  mà trở thành bộ lọc loại bỏ đối thủ yếu hơn.

Theo ông Phạm Hữu Thạch, việc tiếp cận công nghệ chế biến và xử lý phụ phẩm tiên tiến từ Nhật Bản sẽ giúp tăng tỷ lệ thu hồi nguyên liệu, giảm chi phí vận hành, giảm phát thải và nâng giá trị cho toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp. Trong bối cảnh chi phí đầu vào ngày càng tăng, đây được xem là yếu tố quan trọng để nâng sức cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Rau củ “hóa thân” thành ống hút: Hướng đi lạ của một HTX nông nghiệp ở Hà Nội

Tín chỉ carbon mở “mỏ vàng xanh”, HTX nông nghiệp đứng trước cơ hội tăng thu nhập tỷ USD

Tuy nhiên, phía Nhật Bản không chỉ mang công nghệ đến chào hàng, họ còn đặt điều kiện ngược lại. Các doanh nghiệp Nhật kiến nghị Việt Nam cần hoàn thiện cơ chế hỗ trợ chuyển giao công nghệ, tăng kết nối giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp, phát triển nhân lực chất lượng cao và đáng chú ý là xây dựng mô hình hợp tác thực chất giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân.

Đây là chi tiết quan trọng thường bị bỏ qua trong các thông tin về hợp tác nông nghiệp Việt–Nhật. Phía Nhật Bản không muốn chuyển giao công nghệ vào một hệ sinh thái còn rời rạc. Nếu liên kết chuỗi trong nước chưa chắc, công nghệ tiên tiến cũng khó phát huy.

Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm tới chất lượng, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững, việc kết hợp giữa công nghệ Nhật Bản với tiềm năng sản xuất của Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp hai nước.

Viết Lan