Sau giai đoạn đầy biến động 2022–2023 do áp lực lạm phát toàn cầu, thị trường thực phẩm hữu cơ tại EU và Mỹ đã có những dấu hiệu phục hồi rõ nét trong giai đoạn 2024–2025.

Nghịch lý "bẫy nguyên liệu thô"

Theo các báo cáo kinh tế mới nhất, doanh thu các sản phẩm hữu cơ được chứng nhận tại Mỹ đã đạt mức kỷ lục 71,6 tỷ USD, tăng 5,2% so với năm trước và cao hơn gấp đôi mức tăng trưởng chung của toàn thị trường thực phẩm (2,5%).

Tại châu Âu, quy mô thị trường đã đạt khoảng 136,4 tỷ Euro, trong đó Đức là quốc gia tiêu thụ lớn nhất với 17,0 tỷ Euro, tiếp theo là Pháp (12,2 tỷ Euro) và Ý (5,2 tỷ Euro).  

Thị trường thực phẩm hữu cơ toàn cầu được dự báo có thể vượt mốc 600 tỷ USD vào năm 2033.

Sự bùng nổ này mở ra cơ hội vàng cho Việt Nam. Trong một buổi hội thảo về nông nghiệp hữu cơ gần gây, TS. Trần Văn An, Chủ tịch Mekong Herb Corp, cho biết, bằng việc định vị phân khúc chất lượng cao và chủ động thích ứng với các xu hướng tiêu dùng tiên tiến như “ăn sạch – uống sạch – sống khỏe”, đơn vị này đã đưa thành công các sản phẩm dược liệu, trà thảo dược và gia vị hữu cơ thâm nhập sâu các chuỗi bán lẻ khó tính tại EU và Mỹ.

Đặc biệt, Mekong Herb Corp đã đưa các sản phẩm hữu cơ được chế biến sâu hiện diện trực tiếp trên các nền tảng thương mại điện tử chuyên biệt phục vụ cho người tiêu dùng khu vực châu Âu.

Đối với khu vực kinh tế tập thể, không ít HTX cũng đã xuất khẩu hàng hoá sang thị trường EU và Mỹ thành công. Như HTX cà phê Bích Thao (Sơn La) chú trọng xuất khẩu sang Mỹ cà phê Arabica, cà phê chế biến sâu…; HTX Công bằng Ea Tu (Đăk Lăk) có cà phê đạt chứng nhận Fairtrade/canh tác bền vững nên thuận lợi xuất khẩu và đưa hàng vào các hệ thống phân phối Mỹ.

Sự thành công của Mekong Herb Corp hay các HTX như Bích Thao, Ea Tu chứng minh rằng: nông sản Việt hoàn toàn có thể bước vào nhóm sản phẩm có giá trị gia tăng cao nếu giải được bài toán chuẩn hóa vùng trồng và làm chủ công nghệ chế biến sâu.

Tuy nhiên, nhìn trên bức tranh tổng thể, số lượng HTX, doanh nghiệp làm được điều này là chưa nhiều. Theo Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam (VOAA), dù tiềm năng xuất khẩu các mặt hàng chiến lược như hạt điều, hồ tiêu, cà phê và trái cây hữu cơ của Việt Nam là rất lớn, nhưng phần lớn hàng xuất khẩu vẫn đang mắc kẹt trong bẫy nguyên liệu thô.

Đến nay, phần lớn nông sản hữu cơ của Việt Nam vẫn chỉ được xuất dưới dạng thô hoặc bán thành phẩm cho các nhãn hàng riêng tại châu Âu. Doanh nghiệp và HTX Việt Nam hầu như thiếu các câu chuyện thương hiệu về tính bền vững, trách nhiệm xã hội và bảo vệ hệ sinh thái để thâm nhập các phân khúc có giá trị gia tăng cao.

Khi chấp nhận vị thế bán thô, biên lợi nhuận của các HTX và doanh nghiệp nội địa bị bóp nghẹt, đồng thời đẩy nông dân/ HTX vào thế yếu trước các biến động về giá của thị trường thế giới.

"Ma trận" tiêu chuẩn mới

Bước sang giai đoạn 2026, các tiêu chuẩn pháp lý và thị hiếu tiêu dùng tại EU và Mỹ không còn dừng lại ở khái niệm "canh tác không hóa chất". Hàng loạt hàng rào kỹ thuật và thương mại mới đang được thiết lập, đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ tư duy quản trị đến quy trình kỹ thuật tại các HTX, doanh nghiệp.

Bà Đặng Thị Bích Hường, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt nam (VOAA) lưu ý, dù khung pháp lý cốt lõi về nông nghiệp hữu cơ của EU giữ sự ổn định, nhưng năm 2025 đã có tới 9 văn bản thứ cấp được thông qua nhằm củng cố và tinh chỉnh các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đáng chú ý nhất là xu hướng “Định nghĩa lại Hữu cơ”. Người tiêu dùng châu Âu không còn thỏa mãn với logo "Bio" đơn thuần trên bao bì. Họ yêu cầu sản phẩm phải tích hợp các giá trị: Sức khỏe hệ vi sinh, nhãn sạch tối giản, nông nghiệp tái sinh phục hồi đất và đặc biệt là áp lực từ khẩu hiệu "Bio-Regio" (hữu cơ kết hợp địa phương) nhằm giảm thiểu dấu chân carbon trong vận tải.

Chưa dừng lại ở đó, Quy định Chống phá rừng của châu Âu sẽ chính thức áp dụng đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) cùng các HTX vào ngày 30/6/2027 (và cuối năm 2026 đối với các doanh nghiệp lớn). Song song đó là Đạo luật thẩm định chuỗi cung ứng buộc các nhà nhập khẩu EU phải thẩm định rủi ro về môi trường và nhân quyền trong toàn bộ chuỗi cung ứng theo thời gian thực.

Riêng đối với thị trường Mỹ, các chứng chỉ minh chứng đạo đức kinh doanh như Fair for Life hay tiêu chuẩn kiểm toán lao động SMETA đã trở thành điều kiện tiên quyết để xét duyệt hồ sơ nhập hàng.

Trước những rào cản kỹ thuật có độ nghiêm ngặt rất cao này, các HTX nông nghiệp hữu cơ Việt Nam lại đang bộc lộ những lỗ hổng lớn về cả năng lực tài chính lẫn công nghệ.

Giám đốc HTX nông nghiệp, sản xuất và thương mại Sáu Nhung(Quảng Ngãi), ông Nguyễn Tri Sáu, cho biết khi xuất hàng sang mộ số nước thuộc châu Âu, các đối tác như các hệ thống siêu thị Rewe, Edeka không chấp nhận các chứng từ ghi chép bằng tay. Họ yêu cầu HTX phải số hóa toàn bộ vùng trồng, cung cấp dữ liệu định vị tọa độ GPS đến từng hộ thành viên để chứng minh sản phẩm không canh tác trên đất có nguồn gốc phá rừng, đồng thời yêu cầu tích hợp dữ liệu chuỗi vào hệ thống blockchain hoặc các nền tảng minh bạch.

Đặc biệt, đối với không ít thành viên HTX sản xuất hữu cơ hiện nay, việc chi trả chi phí để tái chứng nhận hằng năm, số hóa quy trình và đầu tư bao bì bằng chất liệu dễ tiêu huỷ là một gánh nặng tài chính.

Chị Vũ Thị Lệ Thuỷ, Giám đốc HTX 3T Farm (Phú Thọ), cho biết chuyển đổi sang bao bì sinh học tự huỷ có khả năng tái chế thường có giá cao hơn nhiều lần túi nylon thông thường.

Quan trọng hơn, chuyển đổi bao bì không chỉ đơn thuần là chuyển từ túi nylon sang túi sinh học tự huỷ mà thị trường EU còn yêu cầu phải truy xuất được vật liệụ, có chứng nhận là bao bì sinh học; nhãn phân loại rác… Điều này càng làm tăng chi phí cho HTX, doanh nghiệp.

Thêm vào đó, thách thức về việc đảm bảo năng lực cung ứng đồng đều với số lượng vừa và lớn theo cam kết của đối tác nước ngoài khiến các HTX rất dễ bị loại khỏi cuộc chơi xuất khẩu này.

Để giải quyết bài toán này, TS. Trần Văn An cho rằng không còn con đường nào khác là HTX/doanh nghiệp phải đầu  tư đồng bộ vào chứng nhận hữu cơ quốc tế, truy xuất nguồn gốc, bao bì hiện đại và xây dựng chiến lược thương hiệu rõ ràng.

“Chỉ có cách này, những sản phẩm hữu cơ bản địa của Việt Nam mới có cơ hội xuất hiện ở các hệ thống bán lẻ, thương mại điện tử và hệ thống phân phối cao cấp trên thế giới”, ông An nhấn mạnh.

Còn bà Đặng Thị Bích Hường khuyến nghị, để vượt qua rào cản "hữu cơ địa phương" và dấu chân carbon của EU, các HTX phải áp dụng canh tác chính xác (sử dụng AI, hệ thống tưới tuần hoàn) để chứng minh việc phục hồi độ phì nhiêu của đất và đa dạng sinh học. Đây là con đường duy nhất để gia tăng giá trị sản phẩm, thoát khỏi phân khúc cạnh tranh bằng giá thấp.

Huyền Trang