Theo khảo sát tại siêu thị và một số cửa hàng tiện lợi trên địa bàn thành phố Hà Nội, giá thịt lợn đạt chuẩn (VietGAP, hữu cơ) dao động từ 150.000 – 180.000 đồng/kg. Trong khi đó, giá thịt lợn không rõ nguồn gốc tại các chợ đầu mối khoảng 100.000-130.000 đồng/kg.

Từ những con số biết nói

Còn đối với lợn bệnh, lợn chết tại chuồng, giá thu mua có thể chỉ khoảng vài chục nghìn đồng. Nếu tính với giá bán thịt lợn bị bệnh vào chợ và các bếp ăn tập thể với giá trung bình là 100.000 đồng/kg thì lợi nhuận chênh lệch rất nhiều. Đi cùng với đó là số tiền thu lợi có thể lên đến hàng chục tỷ đồng đối với 300 tấn thịt lợn được tiêu thụ chót lọt.

Chỉ cần 150/300 tấn thịt lợn bị bệnh được tiêu thụ vào các trường học và chia trung bình mỗi suất ăn học sinh có 0,05kg thịt, thì đã có khoảng 3 triệu lượt suất ăn nhiễm rủi ro dịch bệnh, mất vệ sinh an toàn thực phẩm.

Những con số này cho thấy một thực tế đó là tình trạng cạnh tranh trong cung ứng thực phẩm vào trường học đang có nhiều vấn đề. Những đơn vị sản xuất kinh doanh uy tín, đầu tư bài bản vào chuỗi giá trị và truy xuất nguồn gốc thường có giá thành cao nên có khi bị loại ngay từ vòng đầu khi nhà trường ưu tiên mức chi phí thấp.

Anh Phan Minh Tuấn, chủ trang trại canh tác không hoá chất ở Đà Lạt, Lâm Đồng, cho biết anh đã phải từ chối rất nhiều chỗ, trong đó có cả các bếp ăn là trường học vì không cung cấp đủ số lượng. Từ đó anh cho rằng rất khó để có đủ số lượng nông sản, thực phẩm hữu cơ cho số đông.

“Điều này không phải vì vấn đề kỹ thuật mà phần lớn là do văn hoá tiêu dùng. Những đơn vị sản xuất hữu cơ có thể coi đây là cơ hội về đầu ra nhưng muốn làm tốt, cần chứng minh được số lượng lớn, giá tốt, khả năng cung ứng ổn định”, anh Phạm Minh Tuấn nhận định.

Chị Tr.T. K.Tr, Phó Giám đốc một HTX ở Bắc Ninh, chuyên cung cấp thực phẩm đảm bảo chất lượng, có truy xuất nguồn gốc cho các trường liên cấp, trường quốc tế, siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch, cho biết thực tế không ít đơn vị trúng thầu vị trí cung cấp thực phẩm, xuất ăn bán trú ở trường học lại không hề có trang trại mà chỉ đóng vai trò trung gian. Để tối đa hóa lợi nhuận trong thang giá nhà trường đặt ra, có những đơn vị đã tìm đến các chỗ cung cấp hàng không hóa đơn, không kiểm dịch, không truy xuất nguồn gốc.

Chính vì điều này mà hàng hoá không đảm bảo chất lượng, thậm chí bị nhiễm bệnh vẫn hiện diện được trên các bàn ăn. Trong khi theo quy định của Luật Thú y, động vật mắc bệnh thuộc danh mục bệnh động vật phải công bố dịch (như dịch tả lợn Châu Phi, lở mồm long móng...) phải được xử lý bằng biện pháp tiêu hủy và nghiêm cấm các hành vi vận chuyển, buôn bán hoặc vứt xác động vật mắc bệnh ra môi trường.

Đến kẽ hở trong xử phạt

Ngoài ra, một trong những vấn đề được nhiều nhà chuyên môn quan tâm hiện nay là mức phạt hành chính cao nhất cho hành vi vi phạm về an toàn thực phẩm (Nghị định 115/2018/NĐ-CP) thường dao động từ 80 - 100 triệu đồng đối với cá nhân, hoặc gấp đôi đối với tổ chức sẽ tạo tâm lý không sợ pháp lý.

Bà Nguyễn Thị Thu Liên, Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch, cho biết mức phạt này chưa bằng 1-2% lợi nhuận mà những đối tượng phạm pháp thu được từ những việc kinh doanh, tiêu thụ thực phẩm không đảm bảo chất lượng, làm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ người tiêu dùng.

Để ngăn giải quyết vấn đề này, phải xem xét nguyên tắc xử phạt hợp lý hơn. Trong đó, phí vi phạm phải lớn hơn lợi nhuận thu được. Nếu đơn vị làm ăn bất chính thu lợi nhuận hàng chục tỷ đồng mà mức phạt chỉ khoảng 200 triệu đồng như hiện nay thì việc tiếp tục vi phạm vẫn còn xảy ra. Chỉ có đánh thẳng vào mặt tài chính, may ra mới giảm số lượng vi phạm về an toàn vệ sinh thực phẩm.

Bà Từ Tuyết Nhung, Phó giám đốc Trung tâm hỗ trợ phát triển Nông nghiệp hữu cơ, Hiệp Hội Hữu cơ Việt Nam, cho biết thực tế giá thực phẩm hữu cơ có đắt hơn thực phẩm thông thường, không truy xuất nguồn gốc. Nhưng so sánh mặt bằng chung, giá thực phẩm chứng nhận hữu cơ PGS là rẻ nhất hiện nay. Còn các chứng nhận hữu cơ quốc tế như USDA Organic (Hoa Kỳ), Jas (Nhật Bản), EU Organic (Liên minh Châu Âu)… sẽ có giá cao hơn nhiều lần.

Đi liền với đó, nếu 1 đơn vị sản xuất hữu cơ thì khó có thể đáp ứng đủ số lượng nhưng nếu hàng trăm nông hộ liên kết sản xuất theo quy trình thì bài toán số lượng sẽ từng bước được giải quyết.

Do đó, để thực phẩm, hàng hoá mất vệ sinh an toàn thực phẩm không còn chỗ sống thì phải giải quyết được rào cản về văn hoá tiêu dùng. Nhà trường, phụ huynh muốn tìm thực phẩm rẻ thì phải “chọn nhà cung cấp để gửi gắm”. Còn thực phẩm, nông sản đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng hiện nay không phải là không có mà là khó xen được vào danh sách nhà cung ứng với quy trình đấu thầu chưa thục sự phù hợp.

Ông Đặng Hoàng Dự, Công TNHH đào tạo tư vấn Du & Law, cho rằng không bao giờ tồn tại một sản phẩm “ngon, rẻ,  đảm bảo tính pháp lý và cung cấp ổn định” cùng một lúc bởi đây là phương trình bất khả thi.

Do đó, nhà trường, ban phụ huynh khi tiếp cận với các đơn vị cung ứng phải hiểu được điều này. Nếu nhà cung ứng đảm bảo được yếu tố giá rẻ thì 1 trong 3 yếu tố còn lại sẽ không tồn tại, thậm chí 2 trong 3 yếu tố còn lại sẽ không còn.

Đi cùng với đó, các đơn vị cung ứng thực phẩm cần nhớ rằng, giấy chứng nhận an toàn thực phẩm là cánh cửa pháp lý sinh tử trong sản xuất kinh doanh nông sản, thực phẩm. Đây không phải là một lựa chọn mà việc không có giấy chứng nhận đồng nghĩa với việc không được kinh doanh hợp pháp.

Việc 300 tấn thịt lợn bệnh vẫn được tiêu thụ vào bếp ăn trường học không chỉ nói lên vấn đề đạo đức kinh doanh, mà còn chỉ ra những khoảng trống trong pháp lý. Đi cùng với đó, khi người tiêu dùng vẫn còn ưu tiên tiêu chí ngon - bổ - rẻ lên đầu thì sức khỏe vẫn khó có thể  được đảm bảo.

Tùng Lâm