Bằng việc lấy HTX làm trọng tâm liên kết, chính sách đã và đang giúp hàng nghìn hộ nông dân vùng cao thoát khỏi bẫy sản xuất manh mún, hình thành những vùng nguyên liệu tập trung và nâng tầm giá trị nông sản bản địa trên thị trường.

Mở đường cho chuỗi giá trị bền vững

Nhìn lại chặng đường triển khai giai đoạn 2021 – 2025, Dự án 3 về phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững, phát huy tiềm năng, thế mạnh của các vùng miền để sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị đóng vai trò là "mũi nhọn" hạ tầng kỹ thuật và cơ chế vận hành cho khu vực kinh tế tập thể vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Trước khi Dự án 3 đi vào thực tiễn, bài toán lớn nhất của sản xuất nông nghiệp vùng đồng bào DTTS là tình trạng canh tác tự cung tự cấp, quy mô nhỏ lẻ, sản phẩm thô chưa qua chế biến và hoàn toàn phụ thuộc vào tư thương. Thông qua cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho các HTX và tổ hợp tác làm chủ thể liên kết, Dự án 3 đã đặt nền móng thay đổi toàn diện tư duy sản xuất, chuyển dịch từ mô hình kinh tế nông nghiệp quy mô hộ gia đình sang kinh tế hàng hóa tích hợp chuỗi giá trị.

Thực tiễn triển khai cho thấy những con số ấn tượng về hiệu quả tác động của Dự án 3 đối với khu vực kinh tế tập thể. Theo báo cáo tổng kết giai đoạn 2021 – 2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương các Chương trình Mục tiêu quốc gia, trên phạm vi cả nước, nguồn vốn của dự án đã tiếp sức cho hơn 2.500 HTX và tổ hợp tác vùng DTTS và miền núi đầu tư máy móc, nhà xưởng sơ chế, đóng gói.

Nhờ sức hút từ các mô hình liên kết, tỷ lệ hộ DTTS tham gia chuỗi sản xuất bao tiêu sản phẩm đã tăng mạnh từ 12% vào năm 2020 lên hơn 38% vào năm 2025. Điều này trực tiếp mang lại mức thu nhập bình quân từ 3,5 đến 6 triệu đồng mỗi tháng cho lao động làm việc thường xuyên tại các HTX.

Tiếng nói từ cơ sở

Sức sống của Dự án 3 thể hiện rõ nét nhất qua sự bứt phá của các HTX tại những địa bàn khó khăn. Nhờ nguồn vốn kích cầu, nhiều mô hình liên kết sản xuất nông, lâm nghiệp đã tạo dựng được vị thế vững chắc, giúp hàng ngàn hộ dân nâng cao thu nhập.

Tại xã Khánh Khê, tỉnh Lạng Sơn – địa bàn vùng đồng bào dân tộc Tày, Nùng – HTX Hà Phát Khánh Khê là điểm sáng tiêu biểu cho việc tổ chức sản xuất rau củ theo chuỗi giá trị nông nghiệp.

Năm 2017, sau khi nghỉ hưu ngành giáo dục, ông Hà Văn Thượng, người dân tộc Tày, bắt đầu trồng thử nghiệm 3 sào khoai tây thương phẩm. Dù ban đầu gặp nhiều trở ngại do thiếu kỹ thuật và vốn, ông Thượng vẫn kiên trì tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật, tích cực áp dụng tiến bộ khoa học vào thâm canh và chủ động đàm phán liên kết với Công ty Viettrans để bao tiêu toàn bộ đầu ra.

Khi mô hình đi vào ổn định, để mở rộng quy mô và hỗ trợ bà con trong thôn cùng thoát nghèo, ông đứng ra vận động bà con góp đất, góp sức. Năm 2019, HTX Hà Phát - Khánh Khê chính thức thành lập. Được sự tiếp sức từ nguồn vốn hỗ trợ phát triển sản xuất của Dự án 3, HTX đẩy mạnh cơ giới hóa toàn bộ các khâu từ làm đất, lên luống, gieo trồng đến thu hoạch và vận chuyển.

Hiện nay, ngoài trồng rau và phát triển dịch vụ chợ, mỗi năm HTX đạt sản lượng khoảng 100 tấn khoai tây thương phẩm chất lượng cao, mang lại lợi nhuận hơn 700 triệu đồng sau khi trừ chi phí. Quan trọng hơn, mô hình giải quyết việc làm thường xuyên và thời vụ cho gần 40 lao động là người DTTS địa phương với mức thu nhập từ 250.000 - 350.000 đồng một người mỗi ngày.

Bà Chu Thị Keo, hộ dân tộc Tày liên kết sản xuất, chia sẻ rằng gia đình bà liên kết với HTX trồng 3 sào khoai tây. Từ ngày tham gia chuỗi, gia đình được hướng dẫn kỹ thuật tỉ mỉ từ khâu làm đất đến bón phân. Đến mùa thu hoạch, toàn bộ sản phẩm đều được thu mua tận ruộng với giá ấn định trước, không lo bị tư thương ép giá nên đời sống gia đình ổn định hơn rất nhiều.

Tại xã Phúc Khánh, tỉnh Lào Cai, HTX Nông nghiệp Măng Việt Tiến là minh chứng rõ nét cho thấy hiệu quả của Dự án 3 trong việc hỗ trợ chế biến sâu và xây dựng nhãn hiệu tập thể.

Trước đây, bà con dân tộc Tày, Mông tại địa phương khai thác măng củ chủ yếu bán tươi cho thương lái với giá bấp bênh, thường xuyên rơi vào cảnh được mùa mất giá. Nhờ dòng vốn từ Dự án 3 hỗ trợ xây dựng nhà sấy năng lượng mặt trời, dây chuyền đóng gói hút chân không và hoàn thiện hồ sơ chứng nhận nhãn hiệu tập thể "Măng Việt Tiến - Bảo Yên", HTX đã tạo bước ngoặt lớn cho nông sản địa phương.

Giá trị măng thương phẩm của HTX sau khi được chế biến sâu và hoàn thiện tem nhãn đã tăng hơn 20% so với bán thô. HTX hiện bao tiêu đầu ra ổn định cho hơn 150 hộ dân trồng và thu hái măng trong vùng, giải quyết việc làm cho hàng chục lao động địa phương với mức thu nhập từ 5 đến 7 triệu đồng một tháng.

Hiện nay, sản phẩm của HTX đã đạt chuẩn OCOP, phủ sóng tại các chuỗi siêu thị lớn và sàn thương mại điện tử, mang lại giá trị kinh tế bền vững cho đồng bào.

Gỡ "nút thắt" từ thực tiễn

Có thể thấy, Dự án 3 đã chứng minh được vai trò đòn bẩy tích cực, đặc biệt là cải thiện đời sống thiết yếu, ổn định nơi ở cho đồng bào DTTS và tạo ra những mô hình sinh kế hiệu quả, giúp người dân từng bước chủ động phát triển kinh tế. Các mô hình sản xuất theo chuỗi giá trị cũng góp phần nâng cao năng lực sản xuất, thúc đẩy các dự án gắn kết thị trường và khơi dậy tinh thần đổi mới trong cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để các địa phương tiếp tục xây dựng vùng đồng bào DTTS phát triển bền vững, nâng cao đời sống và mở rộng cơ hội sinh kế cho đồng bào trong những giai đoạn tiếp theo.

Kết quả đã thấy rõ, song quá trình triển khai thực tế giai đoạn 2021 – 2025 cũng bộc lộ những nghẽn cần tháo gỡ để tối ưu hóa hiệu quả nguồn vốn nhà nước.

Vướng mắc lớn đầu tiên nằm ở rào cản vốn đối ứng. Quy định tỷ lệ vốn đối ứng bắt buộc, thường dao động từ 20% đến 30%. Điều này được Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thanh Hoá, ông Nguyễn Đình Tuấn, cho rằng vẫn còn khá cứng nhắc và quá sức so với năng lực tài chính nội tại của các HTX mới thành lập tại địa bàn đặc biệt khó khăn, vùng đông đồng bào DTTS.

Bên cạnh đó, trong nội dung hỗ trợ sản xuất theo chuỗi giá trị quy định các doanh nghiệp, HTX tham gia phải có từ 70% lao động là đồng bào DTTS nên việc được hưởng chính sách hỗ trợ khó khả thi. Như tại Lào Cai, định hướng phát triển nông nghiệp hàng hoá của tỉnh sẽ chuyển đổi hàng nghìn diện tích đất trồng cây kém hiệu quả sang phát triển các ngành hàng chủ lực: chuối, quế, chè, dứa Tuy nhiên, với quy định này, nhiều HTX không thể tiếp cận được chính sách hỗ trợ để chuyển đổi sản xuất, dù trong HTX cũng đã có thành viên, hộ liên kết là đồng bào DTTS.

Trước thực trạng này, các chuyên gia thuộc Hội đồng Tư vấn Chính sách Nông nghiệp nhận định rằng Dự án 3 mang tính chất kích cầu sản xuất rất cao, nhưng việc áp chung một tỷ lệ vốn đối ứng cứng nhắc giữa HTX vùng khó khăn với HTX vùng đồng bằng là chưa hợp lý. Các HTX vùng DTTS và miền núi hầu như không có tài sản thế chấp để vay vốn ngân hàng, thành viên lại đa phần là hộ nghèo. Nếu bắt buộc đối ứng tỷ lệ cao, HTX sẽ không thể tiếp cận được nguồn vốn hỗ trợ của Nhà nước, vô hình trung làm mất đi cơ hội bứt phá của các mô hình tiềm năng.

Bên cạnh đó, việc thực hiện quy hoạch lại đơn vị hành chính và sắp xếp chính quyền địa phương 2 cấp tại nhiều tỉnh miền núi cũng đặt ra yêu cầu phải rà soát, cập nhật lại địa danh hành chính cũng như định hướng quy hoạch vùng nguyên liệu liên xã, đảm bảo tính liên tục cho các dự án liên kết chuỗi giá trị đã và đang triển khai.

Kỳ vọng từ  tích hợp chính sách

Những "nút thắt" về vốn đối ứng hay tiêu chí tỷ lệ lao động là đồng bào DTTS sẽ sớm tìm được lời giải triệt để khi bước sang giai đoạn mới. Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết số 46/2026/QH16 phê duyệt chủ trương hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia (phát triển KT-XH vùng DTTS&MN, giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới và phát triển văn hóa) thành một Chương trình thống nhất giai đoạn 2026 – 2035 được xem là bước ngoặt thể chế quan trọng. Quyết sách này không chỉ khắc phục tình trạng chồng chéo cơ chế, rà soát và tái cấu trúc các dự án thành phần nhằm tập trung nguồn lực có trọng tâm, mà còn mở ra không gian phát triển hoàn toàn mới cho Dự án 3 về hỗ trợ sản xuất theo chuỗi giá trị.

Điểm đột phá trước hết nằm ở sự linh hoạt trong cơ chế tài chính. Khác với sự cứng nhắc trước đây, chính sách mới phân cấp mạnh mẽ thẩm quyền cho HĐND cấp tỉnh chủ động quyết định mức hỗ trợ và tỷ lệ vốn đối ứng. Nút thắt đối ứng từ 20% đến 30% đối với các HTX tại vùng đặc biệt khó khăn chính thức được tháo gỡ theo hướng hạ xuống mức tối thiểu hoặc linh hoạt theo thực tế địa phương, giúp các HTX quy mô nhỏ dễ dàng tiếp cận nguồn vốn kích cầu của Nhà nước.

Song song đó, tiêu chí trói buộc về tỷ lệ 70% lao động DTTS cũng được điều chỉnh theo hướng thực chất hơn. Thay vì áp đặt tỷ lệ lao động cố định trong bộ máy quản lý, chính sách mới mở rộng đối tượng thụ hưởng đến tất cả các HTX có hợp đồng liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm bền vững cho hộ đồng bào DTTS. Sự thay đổi này giải quyết triệt để bài toán ở Lào Cai đang gặp phải cũng như vướng mắc của nhiều tỉnh miền núi, tạo hành lang pháp lý thông thoáng để các HTX mạnh dạn chuyển đổi diện tích kém hiệu quả sang phát triển các ngành hàng chủ lực.

Đặc biệt, việc hợp nhất các chương trình mục tiêu quốc gia tạo điều kiện cho các HTX thụ hưởng đồng bộ từ hạ tầng giao thông kết nối vùng nguyên liệu, hạ tầng thương mại điện tử cho đến các chương trình đào tạo nhân lực chất lượng cao. Nguồn vốn tích hợp trong giai đoạn mới cũng đặt trọng tâm ưu tiên cho các HTX ứng dụng công nghệ cao, đầu tư dây chuyền chế biến sâu, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu và gắn với mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc.

Chặng đường 5 năm triển khai Dự án 3 giai đoạn 2021 – 2025 đã khẳng định tính đúng đắn của một chính sách mang tầm chiến lược. Sự chuyển mình từ bước ngoặt hợp nhất chính sách không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về mặt quản lý hành chính, mà thực sự là "cú hích" nâng cấp đòn bẩy Dự án 3. Đây sẽ là động lực quan trọng giúp khu vực kinh tế tập thể vùng đồng bào DTTS và miền núi xóa bỏ triệt để các nghẽn mạch, tự tin bước vào giai đoạn phát triển bứt phá và vươn lên làm giàu bền vững trên chính mảnh đất quê hương.

Tùng Lâm