Bốn tháng cuối năm thường là thời điểm ngành dệt may tăng tốc sản xuất để hoàn tất kế hoạch xuất khẩu. Nhưng năm nay, áp lực đang dồn lên doanh nghiệp (DN) từ nhiều phía.

Bật lên từ “bộ lọc mới”

Ông Cao Hữu Hiếu, Tổng giám đốc Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), cho rằng 4 tháng còn lại của năm 2026 vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Giá bông, xơ tiếp tục biến động, trong khi tỷ giá VND/USD có thể tác động đến hiệu quả xuất khẩu.

Theo ông Hiếu, sức ép còn đến từ nhu cầu có xu hướng thu hẹp tại Mỹ và châu Âu. Chi phí logistics, nguyên phụ liệu và nhiều khoản phục vụ sản xuất tiếp tục gây áp lực lên biên lợi nhuận. DN cũng phải cạnh tranh quyết liệt với Bangladesh, Trung Quốc và các nhà cung ứng khác.

Áp lực không chỉ nằm ở đầu ra. Các yêu cầu về xuất xứ, truy xuất nguồn gốc và phòng vệ thương mại ngày càng chặt chẽ. Những tiêu chuẩn về môi trường, phát thải và trách nhiệm xã hội cũng đang trở thành điều kiện ngày càng phổ biến trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Những yêu cầu này cũng đang thay đổi cách các thương hiệu đánh giá một nhà cung ứng. Trao đổi mới đây với các nhà cung ứng tại TP.HCM, ông Alen Wei, Giám đốc Tài chính (CFO) của H&M Production tại Trung Quốc và Đông Nam Á, cho rằng ngành dệt may Việt Nam đã có lợi thế lớn về năng lực sản xuất, hội nhập quốc tế và khả năng cải tiến trong khoảng 20 năm qua. Tuy nhiên, “chương tiếp theo” của ngành sẽ khác.

“Các thương hiệu toàn cầu ngày càng tìm kiếm chuỗi cung ứng không chỉ có năng lực thương mại, mà còn phải bền vững, đổi mới, chống chịu tốt và tạo giá trị dài hạn”, ông Alen Wei lưu ý.

Nói cách khác, lợi thế sản xuất tốt với chi phí cạnh tranh vẫn cần, nhưng đã không còn đủ. H&M hiện hợp tác với hơn 40 nhà cung cấp và hơn 70 nhà máy tại Việt Nam, với trên 60.000 lao động. Quy mô này cho thấy Việt Nam vẫn giữ vị trí quan trọng trong mạng lưới sản xuất của tập đoàn.

Nhưng chính sự dịch chuyển trong tiêu chí lựa chọn nhà cung ứng mới là điều đáng chú ý. Vị CFO của H&M Production tại Trung Quốc và Đông Nam Á chỉ ra ba trụ cột quan trọng gồm phát triển bền vững, năng lượng tái tạo và nâng cấp công nghiệp. Đây không còn là câu chuyện của một vài DN tiên phong. Nó đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh cho dệt may Việt Nam.

Nếu xanh hóa chỉ là khoản chi bắt buộc, DN sẽ khó xoay xở khi biên lợi nhuận mỏng. Nhưng kết hợp điện sạch, tiết kiệm năng lượng và công nghệ, chi phí chuyển đổi có thể trở thành đầu tư cho năng lực cạnh tranh, đồng thời thay đổi cách quản trị cả chuỗi sản xuất.

Trong lĩnh vực này, công nghệ đang mở ra cách tiếp cận mới với truy xuất nguồn gốc. Giáo sư Rajkishore Nayak, chuyên gia quản trị DN thời trang (Đại học RMIT), cho rằng truy xuất từng gắn với những chồng hồ sơ giấy và quy trình kiểm tra thủ công. Nay, hệ thống số và trí tuệ nhân tạo (AI) giúp nhà sản xuất dệt may Việt Nam theo dõi các khâu quan trọng và phát hiện bất thường nhanh hơn, qua đó tăng độ tin cậy của thông tin.

Đây cũng là điều ngày càng được các thương hiệu toàn cầu quan tâm. Họ không chỉ muốn biết sản phẩm được may ở đâu, mà còn cần truy được nguồn nguyên liệu, nhà máy, tiêu chuẩn và quy trình sản xuất.

Khi dữ liệu được kết nối, DN Việt có thể chủ động cung cấp bằng chứng về năng lực, đồng thời tối ưu nguyên liệu, năng lượng và chất lượng. “Bộ lọc mới” vì thế không chỉ là chi phí, mà có thể trở thành lợi thế giúp DN thoát khỏi cuộc đua giá. Công nghệ khi đó không còn là khoản đầu tư riêng của bộ phận kỹ thuật, mà trở thành công cụ nâng sức cạnh tranh.

Phải giữ lại nhiều giá trị hơn

Một trong những điểm yếu của dệt may Việt Nam là phụ thuộc khá lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, nhất là vải. Điều này khiến việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do gặp thêm rào cản về quy tắc xuất xứ, trong khi DN vẫn chủ yếu đảm nhận khâu gia công.

Theo ông Alen Wei, Việt Nam cần chuyển từ mục tiêu sản xuất nhiều hơn sang tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn. Muốn vậy, ngành phải phát triển sản xuất vải trong nước, củng cố chuỗi cung ứng nội địa, ứng dụng công nghệ tiên tiến và nâng chất lượng nhân lực.

Ở cấp DN, yêu cầu trước mắt cũng là giữ hiệu quả thay vì chạy theo sản lượng. Trong 4 tháng cuối năm, ông Cao Hữu Hiếu yêu cầu các đơn vị thành viên bảo vệ biên lợi nhuận và chất lượng tăng trưởng. Trọng tâm là kiểm soát dòng tiền, công nợ, tồn kho, nâng năng suất và tiết giảm chi phí.

Vinatex cũng đẩy nhanh Dashboard quản trị (hệ thống theo dõi, tổng hợp dữ liệu phục vụ điều hành) và chuẩn hóa dữ liệu. Qua đó, tập đoàn có thể điều hành sát hơn và chủ động chuẩn bị các kịch bản cho năm 2027.

Với ngành Sợi, ông Hiếu yêu cầu các đơn vị phải theo sát giá bông, xơ và thận trọng khi mua nguyên liệu. Ở ngành May, DN thành viên cần rà soát nhóm hàng, khách hàng hiệu quả thấp, điều phối công suất, giữ khách hàng chiến lược và chuẩn bị nguồn lực cho năm tới.

Không chỉ phục vụ điều hành, dữ liệu còn có thể giúp DN dệt may Việt Nam giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi. Giáo sư Rajkishore Nayak nhấn  mạnh rằng, dữ liệu truy xuất đáng tin cậy có thể tạo khác biệt cho Việt Nam. Khi dữ liệu về nguyên liệu, nhà máy và quá trình sản xuất được kết nối, DN có thể chủ động chứng minh năng lực và giảm thời gian xử lý thông tin.

AI còn hỗ trợ kiểm soát chất lượng, tối ưu nguyên liệu và năng lượng. Đây là cơ sở để DN giảm lãng phí, phản ứng nhanh hơn với thay đổi của thị trường và nâng hiệu quả sản xuất.

Năng lượng tái tạo cũng mở thêm dư địa tiết giảm chi phí và giảm phát thải. Theo ông Alen Wei, nguồn điện tái tạo ổn định với chi phí hợp lý sẽ ngày càng quan trọng trong lựa chọn nhà cung ứng. Cùng với cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), DN có thể đẩy mạnh điện hóa thiết bị và nâng hiệu suất sử dụng năng lượng.

Một hướng khác là tận dụng vải vụn, phế liệu để tái sử dụng hoặc tái chế. Nếu kết hợp với truy xuất số, DN vừa giảm lãng phí tài nguyên, vừa có thể chứng minh rõ hơn hiệu quả sử dụng nguyên liệu.

Với sức ép chi phí và cạnh tranh dồn vào 4 tháng cuối năm, dệt may Việt Nam cần tập trung vào những khâu tạo hiệu quả rõ ràng: nâng tỷ lệ nội địa hóa, số hóa truy xuất, quản trị dữ liệu và tiết kiệm năng lượng. Mục tiêu không chỉ là làm thêm sản phẩm, mà là giữ lại nhiều giá trị hơn trong mỗi sản phẩm làm ra.

Thế Vinh