Đất và lửa vẫn là nền tảng của nghề gốm Bát Tràng, nhưng để sản phẩm có sức cạnh tranh trong thị trường hiện đại, những giá trị truyền thống đang được Tân Thịnh kết hợp với máy móc, công nghệ, nghiên cứu và tài sản trí tuệ.

Từ kinh nghiệm nghề đến quy trình công nghệ

HTX Sản xuất kinh doanh gốm sứ Tân Thịnh được thành lập năm 2013 tại Bát Tràng. Từ 11 nghệ nhân ban đầu, HTX hiện tạo việc làm cho hơn 300 lao động và cung ứng trên 50.000 sản phẩm mỗi năm ra thị trường trong và ngoài nước.

Tại khu vực sản xuất của HTX, máy móc và thủ công được tổ chức song song. Máy đánh hồ, máy khuấy, máy nghiền ly tâm, thiết bị tạo hình, máy in hoa văn và hệ thống lò nung hiện đại đảm nhiệm những công đoạn đòi hỏi độ chính xác, ổn định. Trong khi đó, đôi tay người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng ở các khâu tạo hình, hoàn thiện và kiểm soát thẩm mỹ.

Về vấn đề này, chia sẻ với phóng viên VnBusiness Nghệ nhân Ưu tú Trần Đức Tân – Chủ tịch HĐQT HTX cho biết, nếu chỉ dựa vào phương pháp sản xuất thủ công truyền thống sẽ khó đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Người làm gốm phải biết kết hợp kinh nghiệm với công nghệ để vừa giữ được cái hồn của sản phẩm, vừa nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Từ năm 2021, Tân Thịnh được ghi nhận là một trong những đơn vị sản xuất ở Bát Tràng tiên phong đầu tư máy móc vào nhiều công đoạn sản xuất. Theo ông Tân, ứng dụng công nghệ giúp sản lượng của HTX tăng qua từng năm.

Điểm đáng chú ý là công nghệ không được sử dụng để thay thế người thợ mà chỉ góp phần hỗ trợ họ nâng cao sản xuất lao động. Máy móc đảm nhiệm những công việc nặng nhọc và đòi hỏi tính ổn định, nghệ nhân tập trung nhiều hơn vào những công đoạn cần kinh nghiệm, cảm quan và sự sáng tạo. Thiết bị tạo hình giúp giảm sức lực của người lao động, đồng thời nâng năng suất và độ chính xác của sản phẩm.

Công nghệ nung cũng tạo ra bước chuyển quan trọng. Tân Thịnh đã chuyển từ lò nung than, nung củi sang lò nung gas, nung điện hiện đại. Sự thay đổi này giúp HTX kiểm soát nhiệt tốt hơn trong quá trình nung, giảm thiểu khói bụi, đồng thời tạo điều kiện nghiên cứu những hiệu ứng men mới.

5 năm nghiên cứu men Suối Ngọc

Trong sản xuất gốm, men là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc sản phẩm. Với Tân Thịnh, men Suối Ngọc là kết quả của quá trình nghiên cứu kéo dài chừng 5 năm.

HTX đã thử nghiệm nguyên liệu trong nước, các loại quặng kim loại cùng nhiều công thức phối trộn khác nhau để tìm ra hiệu ứng mong muốn. Khi nung ở nhiệt độ khoảng 1.250 độ C, bề mặt men xuất hiện những hiệu ứng màu sắc và độ bóng đặc trưng, gợi liên tưởng đến vẻ đẹp của ngọc.

Đáng chú ý, sản phẩm sau mỗi lần nung không hoàn toàn giống nhau. Sự biến hóa của lửa tạo nên những sắc độ và hiệu ứng riêng. Nếu nhìn từ góc độ nghệ thuật, đây là yếu tố làm nên tính độc bản,  còn từ góc độ công nghệ đó lại là bài toán đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ về nguyên liệu, công thức phối trộn và nhiệt độ nung.

Bởi vậy, men Suối Ngọc không đơn thuần là tìm kiếm một màu men đẹp. Đó là quá trình thử nghiệm, tích lũy kinh nghiệm và hoàn thiện quy trình để tạo ra đặc trưng riêng cho sản phẩm. Nghệ nhân Trần Đức Tân cho rằng sản phẩm gốm phải có “ngôn ngữ” riêng để người tiêu dùng có thể nhận biết.

Từ men Suối Ngọc, Tân Thịnh phát triển nhiều dòng sản phẩm nghệ thuật, kết hợp hình khối hiện đại với họa tiết, thư pháp và các giá trị văn hóa Việt Nam. Sản phẩm vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng, vừa mang giá trị nghệ thuật.

Năm 2023, bộ sản phẩm gốm men Suối Ngọc được công nhận OCOP 5 sao. Đây là dấu mốc quan trọng, cho thấy kết quả nghiên cứu và sáng tạo đã được chuyển hóa thành sản phẩm thương mại có giá trị.

Tuy nhiên, với Tân Thịnh, danh hiệu thương mại không phải đích đến cuối cùng. Khi giá trị sáng tạo trong sản phẩm ngày càng lớn, yêu cầu đặt ra là phải bảo vệ thành quả nghiên cứu, thiết kế và nhận diện thương hiệu trước nguy cơ bị sao chép ngày càng cao.

Sở hữu trí tuệ bảo vệ giá trị sáng tạo

Đây cũng là điểm cho thấy tư duy của Tân Thịnh đang chuyển từ “làm ra sản phẩm” sang “quản trị sản phẩm”. Với bộ sản phẩm OCOP 5 sao men Suối Ngọc, HTX đã chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu cho các dòng men gốm đặc trưng, gắn với nhãn hiệu tập thể Gốm sứ Bát Tràng.

Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ có ý nghĩa quan trọng đối với một HTX làng nghề. Một kiểu dáng, dấu hiệu nhận diện hay bộ sản phẩm nếu chỉ tồn tại dưới dạng kinh nghiệm sản xuất sẽ khó tạo cơ sở bảo vệ khi đưa ra thị trường. Khi được xác lập quyền sở hữu trí tuệ, những giá trị đó trở thành tài sản có thể quản lý, khai thác và phát triển.

Nghệ nhân Trần Đức Tân cho rằng, người làm nghề phải liên tục sáng tạo để tạo ra sản phẩm mới, phù hợp thị hiếu từng thị trường. Tại Tân Thịnh, các bộ sản phẩm mới thường được nghiên cứu và hoàn thiện trong khoảng 6-12 tháng nhằm tạo nên những dấu ấn riêng.

Đây chính là điểm giao hoa giữa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ. Công nghệ mở ra khả năng mới trong sản xuất, quá trình nghiên cứu và sáng tạo hình thành sản phẩm mới, còn sở hữu trí tuệ góp phần bảo vệ và gia tăng giá trị cho những thành quả đó.

Đối với các HTX làng nghề, cách tiếp cận này càng có ý nghĩa khi cạnh tranh trên thị trường ngày càng cao. Một sản phẩm gốm không còn chỉ cạnh tranh bằng giá hay tay nghề, mà còn bằng thiết kế, câu chuyện thương hiệu, tính độc bản và khả năng bảo vệ những giá trị khác biệt.

Một sản phẩm muốn cạnh tranh lâu dài không thể chỉ dựa vào sự khác biệt nhất thời mà cần thương hiệu, thiết kế và những giá trị sáng tạo được bảo vệ. Từ nền tảng công nghệ và sở hữu trí tuệ, Tân Thịnh cũng từng bước mở rộng thị trường, HTX đã tham gia nhiều hội chợ, hoạt động xúc tiến thương mại tại Nhật Bản, Đức, Italy, Đan Mạch, Đài Loan, Hàn Quốc... để tìm hiểu thị trường và giới thiệu sản phẩm. Năm 2026, thương hiệu gốm sứ Tân Thịnh tiếp tục hướng tới thị trường quốc tế, trong đó có những cơ hội mới tại thị trường Ấn Độ.

Câu chuyện của Tân Thịnh cho thấy, với các HTX làng nghề, đất và lửa vẫn là nền tảng nhưng phía sau mỗi sản phẩm ngày nay còn có máy móc, công thức, quy trình, kinh nghiệm và tư duy sáng tạo. Nếu trước đây nghệ nhân giữ nghề bằng đôi tay thì hôm nay, họ còn phải biết giữ nghề bằng công nghệ và tài sản trí tuệ. Đó cũng là con đường để những giá trị truyền thống của làng nghề bước vào một chuỗi giá trị mới, nơi sáng tạo được tạo ra, bảo vệ và chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Phạm Hoà