Tại xã Thượng Minh (Thái Nguyên), hình ảnh người nữ Giám đốc HTX Yến Dương – chị Ma Thị Ninh đã trở nên quen thuộc đối với đồng bào dân tộc Tày, Dao. Chị Ninh đã và đang khẳng định vị thế của một người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN) khi dám nghĩ, dám làm, bền bỉ kết nối chính sách Nhà nước với cộng đồng, mở ra nhịp cầu giao thương bền vững giữa nông dân với các doanh nghiệp, nhà đầu tư lớn.

Đi từ bản chất cốt lõi của kinh tế tập thể

Những ngày đầu thành lập HTX Yến Dương vào năm 2018, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở thiếu vốn hay thiếu hạ tầng chế biến, mà là bài toán niềm tin. Ở vùng cao, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số, thói quen sản xuất tự cung tự cấp, nhỏ lẻ đã hằn sâu qua nhiều thế hệ.

Không ít mô hình HTX trên địa bàn từng bị biến tướng thành "HTX gia đình" — nơi quyền lợi và việc quản trị chỉ tập trung trong tay một vài cá nhân, khiến bà con hoài nghi và xa rời kinh tế tập thể.

Hiểu rõ bản chất của Luật Hợp tác xã là tính tự nguyện, dân chủ và cùng thụ hưởng, chị Ma Thị Ninh đã tận dụng uy tín cá nhân của một trí thức trẻ từng đỗ cử nhân Đại học Thái Nguyên rồi đến bằng Thạc sĩ, để kiên trì "đi gõ cửa từng nhà, vận động từng người". Chị không hứa hẹn những con số viển vông, mà giải thích cho bà con hiểu về sức mạnh của sự liên kết. Muốn thoát nghèo bền vững, người nông dân không thể đi một mình.

“Nếu chỉ làm theo quy mô gia đình, chúng ta mãi mãi chỉ bán sản phẩm thô với giá rẻ. Muốn có thương hiệu, muốn doanh nghiệp lớn tìm đến ký hợp đồng, HTX phải vận hành đúng bản chất: Minh bạch tài chính, bình đẳng giữa các thành viên và lấy lợi ích của bà con làm trung tâm”, Chị Ma Thị Ninh, Giám đốc HTX Yến Dương, cho biết.

Sự kiên định ấy đã mang lại quả ngọt. Từ những nhóm nhỏ ban đầu, đến nay HTX Yến Dương đã thu hút hơn 600 hộ thành viên và hộ liên kết sản xuất, đồng thời tiên phong thành lập Liên hiệp HTX Rừng và Trang trại Ba Bể. Liên hiệp HTX này được thành lập nhằm liên kết sản xuất, phát triển kinh tế rừng, nông-lâm sản bền vững và chuỗi giá trị nông sản sinh thái tại địa phương.

Dù đi lên từ mô hình nào, chị Ma Thị Ninh cho rằng, tổ hợp tác hay HTX, Liên hiệp HTX đều là một hình thức của kinh tế tập thể. Và muốn những mô hình này phát triển, thì vẫn phải vận hành theo đúng tinh thần Luật HTX, mọi chính sách về phân chia lợi nhuận, quy trình kỹ thuật hay giá thu mua nông sản đều được đưa ra thảo luận công khai. Nhờ vậy, từ chỗ hoài nghi, bà con dân tộc Tày, Dao đã hoàn toàn tin tưởng, coi HTX là "mái nhà chung" bảo vệ sinh kế của mình.

Giám đốc HTX Yến Dương cũng cho rằng, có một điều một chị thấy rất phấn khởi và có niềm tin vào con đường mình đã chọn đó là hiện nay từ các hội nghị, các chương trình phát triển kinh tế từ địa phương cho đến Trung ương, hầu như lúc nào cũng nói đến kinh tế tập thể. Nếu như trước đây, vẫn có những ý kiến nói về HTX thế này, thế kia khiến bản thân chị cũng có lúc thấy chạnh lòng. “Nhưng hiện nay, tôi thấy phấn khởi bởi vì  HTX hay kinh tế tập thể vẫn được các chuyên gia, các cơ quan quản lý nhà nước quan tâm và đánh giá đúng vai trò trong nền kinh tế”, chị Ma Thị Ninh bày tỏ.

Đối với HTX Yến Dương, một trong những đòn bẩy quan trọng nhất tạo nên bước tiến vượt bậc chính là việc thụ hưởng và hiện thực hóa hiệu quả các chính sách thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia Phát triển Kinh tế - Xã hội Vùng Đồng bào DTTS&MN (dự án 3).

Xác định HTX là "đầu mối hấp thụ" chính sách công tối ưu nhất tại vùng sâu, vùng xa, chị Ma Thị Ninh đã chủ động phối hợp với chính quyền địa phương lồng ghép các nguồn lực hỗ trợ phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp bền vững, phát huy tiềm năng, thế mạnh của các vùng miền để sản xuất hàng hóa theo chuỗi giá trị.

Thay vì thụ động chờ đợi hay sử dụng nguồn vốn hỗ trợ theo cách phân tán nhỏ lẻ, chị Ma Thị Ninh và các thành viên đứng ra đóng vai trò cầu nối, tổ chức lại quy trình sản xuất cho bà con. Nguồn ngân sách hỗ trợ được HTX chuyển hóa thành hỗ trợ cụ thể: ứng trước vật tư sinh học, cây-con giống đạt chuẩn, tập huấn chuyển giao khoa học kỹ thuật, và đầu tư cơ sở hạ tầng chế biến nông sản tại chỗ.

Đặc biệt, thông qua nguồn vốn hỗ trợ chuỗi giá trị và thúc đẩy khởi sự kinh doanh, HTX Yến Dương đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ chế biến sâu. Hệ thống máy sấy lạnh, dây chuyền tráng miến khép kín và máy đóng gói hút chân không được đưa vào vận hành. Nông sản thô như bí xanh thơm, củ dong riềng, lúa nếp Tài sau thu hoạch không còn bị thương lái ép giá mà được chế biến thành trà bí xanh sấy lạnh, miến dong tráng tay cao cấp, gạo nếp đóng túi chân không có mã QR truy xuất.

Sự lồng ghép chính xác này đã giúp nâng cao giá trị gia tăng của nông sản địa phương lên 2 đến 3 lần. Nhiều hộ đồng bào nghèo, cận nghèo tham gia vào chuỗi liên kết của HTX đã chính thức vươn lên thoát nghèo, cải thiện rõ rệt thu nhập bình quân hằng năm.

Hút doanh nghiệp bằng nông nghiệp sinh thái

Không chỉ dừng lại ở bài toán tổ chức sản xuất nội bộ, chị Ma Thị Ninh thể hiện rõ vai trò cầu nối khi chủ động đưa các cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số vào thực tiễn. Chị đã kết nối hiệu quả các nguồn lực ưu đãi từ Quỹ Hỗ trợ Nông dân các cấp, chính sách hỗ trợ nông nghiệp hữu cơ của Nhà nước, chính sách phát triển kinh tế tập thể, Chương trình MTQG DTTS&MN …cùng sự đồng hành kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế như KOICA, FAO (chương trình FFF).

Dấu ấn kết nối doanh nghiệp của chị Ninh càng thêm rõ nét khi HTX Yến Dương chủ động tham gia các hội nghị kết nối cung cầu, giao thương nông sản rừng và trang trại. Bằng việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu hơn 15 ha đạt các tiêu chuẩn nghiêm ngặt (TCVN, PGS, JAS Nhật Bản), HTX đã ký kết hợp tác tiêu thụ bền vững với các hệ thống phân phối nông sản sạch tại Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng.

Đặc biệt, HTX đã đạt thỏa thuận ký kết hợp đồng tiêu thụ dài hạn với các đối tác doanh nghiệp (Công ty TNHH Nông Tâm Thuận -Bác Tôm, Công ty Cổ phần Thực phẩm Nông sản Hữu cơ Tâm Đạt-Tâm Đạt Organic) chuyên về chuỗi thực phẩm hữu cơ và xuất khẩu, đưa sản lượng tiêu thụ hàng năm vượt mốc 200 tấn nông sản các loại.

Chị Ninh chia sẻ, doanh nghiệp không chỉ tìm đến chúng tôi vì sản phẩm ngon, mà vì họ thấy được tính minh bạch và giá trị sinh thái. Khi làm việc với các nhà đầu tư, chúng tôi chứng minh được rằng mỗi sản phẩm bán ra đều được sản xuất theo quy trình xanh, không tổn hại đến rừng, môi trường và tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Đánh giá về hành trình này, bà Vũ Lê Y Voan, Cố vấn cao cấp Chương trình hỗ trợ Rừng và Trang trại (FFF) nhận định: "Giám đốc Ma Thị Ninh luôn nỗ lực học tập và đồng hành cùng bà con để thay đổi, tạo ra những sản phẩm rừng và trang trại chất lượng, sinh thái, bền vững. Chị đã lan tỏa và giữ vững niềm tin về một mô hình 'Nông nghiệp sinh thái, cộng đồng hạnh phúc'”.

"Cộng đồng hạnh phúc" gắn với văn hóa bản địa

Với chị Ma Thị Ninh, phát triển kinh tế miền núi không bao giờ có thể tách rời văn hóa. Giữa không gian của núi rừng địa phương, hạt gạo nếp Tài, quả bí xanh thơm hay sợi miến dong riềng không chỉ là thương phẩm, mà là "hồn cốt" tích tụ qua nhiều thế hệ canh tác của đồng bào Tày, Dao.

Nhằm nâng cao giá trị cho nông sản, HTX Yến Dương đang phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai mô hình nông nghiệp gắn liền với du lịch cộng đồng. Những thửa ruộng bậc thang, rừng trúc, cùng bản sắc văn hóa độc đáo của làng Dao Quế Lâm — từ điệu hát then, tiếng đàn tính đến trang phục thổ cẩm rực rỡ — đang được HTX lồng ghép khéo léo vào các hành trình trải nghiệm của du khách.

Mỗi hộ nông dân khi tham gia liên kết không chỉ nhận về nguồn thu nhập cao gấp 2-3 lần so với trước, mà quan trọng hơn, họ cảm nhận được sự tự hào về bản sắc dân tộc mình. Sự "hạnh phúc" của cộng đồng nơi đây được đong đếm bằng những nụ cười của người phụ nữ Dao khi tự chủ tài chính, bằng việc con em vùng cao được tiếp tục đến trường, và bằng bản làng yên bình đang được khai thác, phát triển một cách đúng hướng.

Hành trình bền bỉ của HTX Yến Dương đã khẳng định hướng đi đúng đắn của một mô hình kinh tế tập thể kiểu mới tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Sự thành công của HTX cũng phần lớn nhờ vào sự nhiệt huyết của Giám đốc Ma Thị Ninh. Bằng uy tín cá nhân, tư duy đổi mới sáng tạo và vì cộng đồng, chị đang cùng bà con tiếp tục phát triển giá trị kinh tế xã hội bằng cách lấy người dân làm trung tâm, lấy bản sắc văn hóa làm nền tảng, và lấy hợp tác sinh thái làm động lực để vươn xa trên thị trường.

“Đến hôm nay, HTX đã liên kết và tạo sinh kế cho hàng trăm hộ dân. Nhìn những người nông dân hay phụ nữ dân tộc thiểu số trước đây chỉ quen với ruộng nương, nay biết tính toán sản xuất, biết làm kinh tế và tự tin hơn với chính công việc của mình, tôi thấy con đường mình chọn là đúng”, Giám đốc HTX Yến Dương, chia sẻ.

Tùng Lâm