Ngày 23/4/2026,  Quốc hội khóa XVI chính thức bỏ phiếu thông qua Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2027. Luật mới đã mở rộng diện bao phủ, không chỉ trợ giúp người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng đặc biệt khó khăn mà còn mở rộng tới toàn bộ người thuộc nhóm dân tộc thiểu số rất ít người. Hệ thống quy phạm hoàn chỉnh gồm luật, nghị định, thông tư liên tịch và thông tư hướng dẫn đã mở rộng cánh cửa công lý cho cộng đồng các dân tộc vùng cao.

Hành lang pháp lý vững chắc mở lối cho công bằng xã hội

Đồng bào dân tộc thiểu số là những người chủ yếu sinh sống tại các địa bàn có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn. Đời sống, sinh hoạt và lao động sản xuất của bà con chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi phong tục, tập quán truyền thống, trong đó ở một số nơi vẫn còn tồn tại tập tục lạc hậu.

Xuất phát từ bản tính thuần hậu và chất phác, người dân tộc thiểu số rất dễ bị kẻ xấu lợi dụng, lôi kéo vào các hành vi vi phạm pháp luật hoặc bản thân họ trở thành nạn nhân mà không biết tự bảo vệ. Trong các quan hệ pháp luật, bà con thường rơi vào vị thế yếu thế do chưa biết cách xử lý và tự giải quyết các vướng mắc, khiến quyền lợi hợp pháp dễ bị xâm phạm.

Nhận thức rõ chính sách dân tộc có vị trí chiến lược trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt nhằm nâng cao đời sống vật chất lẫn tinh thần cho đồng bào, trong đó việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý thông qua trợ giúp pháp lý giữ vai trò trọng tâm. Hoạt động này vừa gắn liền với chương trình xóa đói giảm nghèo và các chính sách an sinh xã hội, vừa là công cụ hữu hiệu nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, phòng ngừa tội phạm ở cơ sở.

Để tạo dựng nền tảng pháp lý đồng bộ, Bộ Tư pháp đã tham mưu Chính phủ trình Quốc hội ban hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 và Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, đều khẳng định người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn là đối tượng được thụ hưởng dịch vụ pháp lý miễn phí. 

Sự nỗ lực của hệ thống trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước trên toàn quốc đã mang lại những kết quả rất thực chất. Theo báo cáo của các địa phương, trong giai đoạn từ năm 2021 - 2025, cả nước đã có 42.655 lượt người dân tộc thiểu số được trợ giúp pháp lý, chiếm 27,6% tổng số người được trợ giúp trên toàn quốc.

Đáng chú ý, số vụ việc thực hiện bằng hình thức tham gia tố tụng đạt 36.568 vụ việc, chiếm 86% tổng số vụ việc của nhóm đối tượng này. Hoạt động tư vấn pháp luật ghi nhận 5.707 vụ việc, tương ứng 13% tổng số vụ việc tư vấn, cùng với 380 vụ việc đại diện ngoài tố tụng chiếm tỷ lệ 1%.

Số lượng vụ việc tham gia tố tụng cho đồng bào có xu hướng tăng nhanh qua từng năm và chiếm tới 60% trong tổng số các vụ việc trợ giúp pháp lý trên toàn quốc. Phần lớn các vụ việc đều được đánh giá đạt chất lượng khá và tốt, trong đó rất nhiều vụ việc mang lại thành công rõ rệt. 

Nhờ sự vào cuộc kịp thời, trách nhiệm của các trợ giúp viên pháp lý và luật sư giàu kinh nghiệm, nhiều vụ án hình sự đã được tòa án tuyên mức án nhẹ hơn, chuyển tội danh hoặc giảm khung hình phạt so với đề nghị trong cáo trạng của Viện Kiểm sát nhân dân, thậm chí có những vụ việc đã được tuyên vô tội. 

Ở góc độ dân sự, người thực hiện trợ giúp đã bảo vệ thành công quyền sử dụng đất đai, tài sản thừa kế chính đáng, giúp bà con lấy lại tư liệu sản xuất để an tâm ổn định sinh kế.

Sức sống từ cơ sở và bài học kinh nghiệm tại Thái Nguyên

Bức tranh trợ giúp pháp lý cả nước càng thêm sinh động khi nhìn vào những mô hình thực tiễn tại cơ sở, tiêu biểu là tỉnh Thái Nguyên. Với phương châm lấy người dân làm trung tâm phục vụ, dịch vụ pháp lý miễn phí đã được đưa về tận các thôn bản vùng sâu, vùng xa.

Tại các địa bàn có đông đồng bào dân tộc sinh sống như xóm Khe Hai và xóm Liên Phương thuộc xã Văn Lăng, các buổi tuyên truyền lưu động bằng ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi đã giúp bà con xóa bỏ tâm lý tự thỏa thuận trong thiệt thòi, chuyển biến từ ngại hỏi sang chủ động tìm đến cơ quan pháp luật để bảo vệ mình.

Ông Trần Văn Thông, xóm Đầm Mụ, xã Đại Từ, chia sẻ: "Trước đây tôi chưa am hiểu hết về chính sách pháp luật, nhưng sau những buổi tuyên truyền của các cán bộ hỗ trợ tư pháp, người dân trong xã cũng như bản thân tôi hiểu biết thêm về chính sách đất đai, chính sách xã hội... để làm sổ đỏ".

Ông Vũ Văn Chính, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý tỉnh Thái Nguyên cho hay, sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp và sáp nhập tỉnh, Trung tâm đã tham mưu thành lập một chi nhánh ở khu vực phía bắc. Đồng thời, phân công cán bộ bám sát địa bàn và rà soát các trường hợp đủ điều kiện để làm cộng tác viên trợ giúp pháp lý. 

Bên cạnh đó, Trung tâm cũng thực hiện các giải pháp khác nhau về ứng dụng công nghệ thông tin, truyền thông qua các kênh thông tin... đến với bà con, đặc biệt là người dân vùng sâu vùng xa, vùng dân tộc thiểu số.

Đến nay, hạ tầng thông tin pháp lý tại Thái Nguyên được củng cố vượt bậc thông qua 1.077 lượt hội nghị tuyên truyền cho đội ngũ cán bộ xóm và người có uy tín, 126 chuyến tư vấn lưu động cùng 330 điểm truyền thông duy trì thường xuyên ở cơ sở. Toàn tỉnh đã mở 12 lớp bồi dưỡng kỹ năng, phát hành 44.000 tờ gấp và lắp đặt 200 bảng thông tin cố định tại các xã vùng dân tộc thiểu số, phủ kín mạng lưới thông tin đến 790 xóm đặc biệt khó khăn.

Đi đôi với tuyên truyền, công tác trợ giúp trực tiếp đem lại kết quả cụ thể. Trong giai đoạn 2021 - 2025, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thái Nguyên đã thụ lý và giải quyết 4.769 lượt vụ việc, trong đó hơn 2.000 lượt vụ việc liên quan trực tiếp đến đồng bào dân tộc thiểu số. Đa phần các vướng mắc xoay quanh lĩnh vực đất đai, hôn nhân gia đình, vay mượn tài sản và chính sách an sinh đã được tháo gỡ hoặc hòa giải ổn thỏa ngay tại cơ sở, ngăn chặn các mâu thuẫn phức tạp phát sinh.

Tích hợp chương trình mục tiêu quốc gia nhưng không để chính sách dân tộc bị hòa tan

Từ sinh kế nhỏ lẻ đến làm ăn bài bản ở vùng đồng bào dân tộc miền núi

Mặc dù đạt nhiều thành tựu, công tác trợ giúp pháp lý vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn đứng trước không ít thách thức. Địa bàn cư trú vùng sâu vùng xa, giao thông cách trở, rào cản ngôn ngữ và sự e ngại khi tiếp xúc với cơ quan công quyền khiến việc nắm bắt thông tin và thụ hưởng dịch vụ pháp lý của một bộ phận người dân chưa thực sự đồng đều. Lực lượng trợ giúp viên pháp lý chuyên trách tại nhiều địa phương vẫn còn mỏng so với nhu cầu thực tế.

Để nâng cao hiệu quả hoạt động trong thời gian tới, theo các chuyên gia, việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật là ưu tiên hàng đầu, bảo đảm đón đầu hiệu lực của Luật sửa đổi bổ sung năm 2026. Công tác nắm bắt thông tin vụ việc, đặc biệt là các vụ án tố tụng hoặc vấn đề được dư luận quan tâm, cần được tiến hành chủ động và nhanh nhạy hơn.

Cùng với đó, phương thức truyền thông cần liên tục đổi mới, tăng cường hình thức truyền thông điểm hoặc luân phiên gắn với phiên chợ vùng cao, các buổi sinh hoạt cộng đồng, đồng thời phát huy vai trò của người có uy tín và ứng dụng chuyển đổi số qua tư vấn trực tuyến.

Việc chăm lo bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ trợ giúp viên, bảo đảm nguồn kinh phí và đầu tư cơ sở vật chất tương xứng sẽ tạo đòn bẩy vững chắc. Khi pháp luật thực sự trở thành điểm tựa che chở người yếu thế, niềm tin của đồng bào vào Đảng và Nhà nước sẽ ngày càng được bồi đắp, góp phần xây dựng bản làng bình yên và no ấm.

Hoàng Hà