Chỉ còn ít ngày nữa, hàng triệu học sinh trên cả nước bước vào năm học mới 2026–2027. Tuy nhiên, nỗi lo về sức khỏe học đường lại bùng lên khi hạ tầng vật tư, điển hình là bàn ghế học sinh, vẫn trong tình trạng xuống cấp và lỗi thời.

Góc khuất mua sắm công và bài toán giá rẻ

Tháng 8/2026, dư luận không khỏi trăn trở trước thông tin từ Bộ Giáo dục và Đào tạo: Cả nước hiện có gần 125.000 học sinh sở hữu chiều cao trên 1,75 m, nhưng nhiều em vẫn đang phải ngồi những bộ bàn ghế được mua sắm từ... 20 năm trước.

Khảo sát nhanh với 2.200 phụ huynh tham gia cho thấy một con số đáng báo động: Có tới 90% ý kiến phản ánh bàn ghế ở trường quá thấp, khiến các em phải khom lưng, gò gù cột sống, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe xương khớp và thị lực.

Trước thực trạng này, Ts.Tô Xuân Phúc (Tổ chức Forest Trends), cho rằng một nghịch lý cho nền kinh tế đang diễn ra. Việt Nam là cường quốc xuất khẩu đồ gỗ đứng thứ 2 châu Á và thứ 5 thế giới, với kim ngạch năm 2025 đạt trên 17 tỷ USD, chinh phục hơn 100 quốc gia bao gồm cả những thị trường khắt khe nhất như Mỹ, EU, Nhật Bản. Vì sao một ngành công nghiệp đáp ứng trọn vẹn những tiêu chuẩn xanh và khắt khe nhất thế giới lại chưa thể mang đến cho thế hệ tương lai những bộ bàn ghế đạt chuẩn?

“Phải chăng chúng ta đang mải mê dành những gì tinh túy nhất cho xuất khẩu mà bỏ ngỏ nhu cầu thị trường trong nước đầy tiềm năng?”, vị chuyên gia này đặt câu hỏi.

Thực chất, câu chuyện bàn ghế học sinh chỉ là bề nổi của tảng băng trôi. Nó phản ánh sự phân biệt đối xử kéo dài giữa sản phẩm xuất khẩu và tiêu dùng nội địa. Thị trường trong nước hiện gần như bỏ ngỏ các tiêu chuẩn về quy cách, chất lượng, độ an toàn hóa chất (như nồng độ Formaldehyde) và tính pháp lý của nguồn nguyên liệu. Nhà nước tuy đã ban hành một số tiêu chuẩn quốc gia về đồ gỗ, nhưng việc áp dụng chưa mang tính bắt buộc và thiếu cơ chế giám sát thực thi hiệu quả.

Trong cấu trúc tiêu dùng nội địa, Nhà nước là nhóm mua đồ gỗ lớn nhất. Hàng năm, ngân sách chi cho mua sắm công chiếm từ 20–30% tổng chi ngân sách, trong đó phần dành cho trang thiết bị đồ gỗ tại trường học, công sở, bệnh viện, nhà văn hóa là rất đáng kể. Tuy nhiên, phương thức mua sắm công hiện nay lại lộ rõ nhiều lỗ hổng lớn về tính bền vững.

Báo cáo nghiên cứu do VCCI và Forest Trends thực hiện cho thấy, có tới 77% hồ sơ mời thầu đồ gỗ không hề đề cập đến tính hợp pháp của nguồn gốc gỗ nguyên liệu.

Đáng chú ý, 11% gói thầu chứa đựng rủi ro cao khi trực tiếp yêu cầu sử dụng các loại gỗ quý thuộc Nhóm 1 và Nhóm 2- hầu hết là gỗ tự nhiên nhập khẩu từ các quốc gia nhiệt đới, nơi nguy cơ tàn phá rừng còn phức tạp.

Việc dùng ngân sách công mua sắm các sản phẩm gỗ rủi ro không chỉ vô tình tiếp tay cho hành vi xâm hại tài nguyên rừng mà còn từng khiến ngành gỗ Việt rơi vào vòng xoáy điều tra thương mại quốc tế (như cuộc điều tra theo Mục 301 của Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ - USTR năm 2020), làm tổn hại nặng nề đến uy tín thương hiệu quốc gia.

Bên cạnh đó, tư duy "chọn giá rẻ nhất" đang chi phối các gói thầu mua sắm công. Để thắng thầu, nhiều đơn vị chấp nhận hạ giá thành bằng cách sử dụng vật liệu chất lượng thấp, chứa hóa chất độc hại, thiết kế sai quy cách công thái học, sản phẩm nhanh hỏng và không thể sửa chữa. Nhìn ngắn hạn, ngân sách có vẻ tiết kiệm; nhưng xét trên toàn bộ vòng đời sản phẩm, đây lại là một sự lãng phí thầm lặng vô cùng to lớn.

TS. Tô Xuân Phúc nhận định, đã đến lúc Nhà nước phải chuyển đổi mạnh mẽ tư duy: Từ việc mua sản phẩm "giá rẻ nhất" sang mua sản phẩm có "giá trị tốt nhất" trong suốt vòng đời sử dụng. Một chính sách mua sắm công đúng đắn phải thiết lập hệ thống tiêu chí kỹ thuật minh bạch: Phù hợp công thái học, độ bền cao, an toàn hóa chất, dễ sửa chữa tháo lắp, và đặc biệt là ưu tiên sử dụng nguồn gỗ rừng trồng hợp pháp trong nước.

Đòn bẩy hình thành chuỗi giá trị

Việt Nam hiện có hơn 4 triệu ha rừng trồng sản xuất, trong đó khoảng 60% thuộc sở hữu của các hộ nông dân và đồng bào miền núi. Rừng trồng từ lâu đã là "sổ tiết kiệm" giúp người dân xóa đói giảm nghèo.

Tuy nhiên, một thực trạng là khoảng 80% lượng gỗ rừng trồng hiện nay phải bán non để làm dăm gỗ và viên nén—những sản phẩm chế biến thô có giá trị gia tăng thấp. Nguyên nhân cốt lõi là người dân thiếu động lực trồng rừng gỗ lớn do đầu ra không ổn định, còn doanh nghiệp chế biến đồ gỗ lại luôn trong tình trạng "khát" nguyên liệu gỗ lớn đạt chuẩn.

Nếu Chính phủ ban hành chính sách mua sắm công ưu tiên gỗ rừng trồng trong nước, đây sẽ là cú hích hạ tầng thị trường quan trọng nhất. Nhu cầu ổn định và quy mô lớn từ ngân sách công sẽ phát tín hiệu rõ ràng tới thị trường: Khuyến khích nông dân kéo dài chu kỳ cây trồng để tạo ra gỗ lớn; tạo cơ sở để các doanh nghiệp ký kết hợp đồng bao tiêu dài hạn với chủ rừng.

Quan trọng hơn, chính sách này sẽ là đòn bẩy kích hoạt một chuỗi giá trị nội địa hoàn chỉnh: Kết nối chặt chẽ từ Hộ trồng rừng đế doanh nghiệp nguyên liệu, xưởng xẻ sấy, nhà thiết kế, nhà sản xuất đồ gỗ, logistics, lắp đặt, bảo trì và tái chế. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn vốn "ngại" thị trường nội địa do sự cạnh tranh không lành mạnh về giá và chất lượng, nay sẽ có đầy đủ động lực để quay về phục vụ người tiêu dùng trong nước. Họ sẵn sàng đầu tư công nghệ, thiết kế các giải pháp nội thất hiện đại, an toàn và thân thiện với môi trường.

Đặc biệt, sự chuyển dịch từ việc "thay mới hàng loạt" sang "quản trị vòng đời sản phẩm" chính là chìa khóa thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA), các bộ bàn ghế học sinh hay trang thiết bị công sở khi được thiết kế chuẩn hóa, có thể tháo lắp, tái sử dụng hoặc tái chế nguyên liệu khi hết hạn sử dụng sẽ giảm thiểu tối đa rác thải, bảo vệ tài nguyên môi trường và tối ưu hóa hiệu quả đồng vốn ngân sách.

Kế hoạch rà soát, thay thế bàn ghế học sinh của Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các Bộ, ngành liên quan hiện nay không đơn thuần là một đợt mua sắm vật tư giáo dục. Đây chính là cơ hội lịch sử để Nhà nước chuyển đổi vai trò từ một "người đi mua bàn ghế" đơn thuần trở thành "người đặt hàng giải pháp không gian sống và học tập bền vững".

Việc kiến tạo một thị trường mua sắm công minh bạch, lấy gỗ rừng trồng trong nước làm nòng cốt, không chỉ chăm lo tốt nhất cho sức khỏe của thế hệ tương lai, cải thiện sinh kế cho hàng triệu hộ trồng rừng, mà còn từng bước định hình lại toàn bộ thị trường đồ gỗ nội địa, đưa ngành gỗ Việt Nam phát triển tự chủ, bền vững và nhân văn ngay trên "sân nhà".

Tùng Lâm