Thực tiễn phát triển nông nghiệp tại nhiều địa phương cho thấy, không ít mô hình HTX rơi vào tình trạng “sống mòn” hoặc tan rã do thiếu định hướng, mất cân đối tài chính và quan trọng nhất là đánh mất niềm tin của thành viên. Nhìn nhận thẳng thắn về thực trạng này, ông Trần Thanh Sơn cho rằng nguyên nhân gốc rễ nằm ở sự thiếu minh bạch và năng lực quản trị yếu kém.

Lấy minh bạch làm nền tảng

Ông Trần Thanh Sơn cho biết, sau khi thực hiện chủ trương sáp nhập 5 HTX trên địa bàn xã Bình Định thành một HTX quy mô toàn xã trong quá trình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, HTX phải xử lý khối lượng công việc lớn liên quan đến tổ chức, tài chính và tài sản.

HTX hiện có 6.339 thành viên, nguồn vốn hoạt động hơn 20 tỷ đồng cùng hệ thống tài sản hình thành qua nhiều thời kỳ. Theo ông Sơn, một trong những vấn đề phức tạp nhất trong quá trình sáp nhập là xử lý tài sản chia và tài sản không chia của các HTX trước đây.

"Khó nhất trong quá trình sáp nhập hay giải thể HTX cũ chính là việc xử lý tài sản chia và không chia từ trước để lại. Nếu không làm rõ ràng, công khai thì không thể tạo được sự đồng thuận," ông Sơn chia sẻ.

Bằng uy tín cá nhân và tư duy quản trị hiện đại, ông Sơn đã thiết lập một quy trình giám sát tài chính "thép" nhưng vô cùng minh bạch. Toàn bộ 14 dịch vụ của HTX – từ khâu làm đất, thủy lợi, bảo vệ thực vật đến khâu tiêu thụ – đều được công khai trước Đại hội đại biểu thành viên. Đặc biệt, vai trò của Ban kiểm soát được đặt lên hàng đầu. Tại các kỳ đại hội, Trưởng Ban kiểm soát là người báo cáo tình hình tài chính trước toàn thể đại biểu, công khai từng khoản thu chi trước khi Chủ tịch hay Giám đốc đọc báo cáo điều hành.

Bên cạnh đó, để gạt bỏ hoàn toàn những nghi ngại về hành vi “nhập nhằng” quỹ vốn hay lợi ích nhóm, ông Sơn áp dụng triệt để quy định thanh toán không dùng tiền mặt: Tất cả các giao dịch từ 5 triệu đồng trở lên đều bắt buộc thực hiện qua tài khoản ngân hàng, tiền mặt lưu quỹ tại két sắt luôn được kiểm soát chặt chẽ. Mọi công trình đầu tư, sửa chữa hay dự toán kinh phí đều có sự tham gia ký nháy, nghiệm thu của đại diện Ban kiểm soát.

Chính sự công khai, chuẩn mực ấy đã biến ông Trần Thanh Sơn thành trung tâm đoàn kết, giúp HTX Bình Định đứng vững, trở thành điểm tựa kinh tế vững chắc cho hơn 6.000 hộ thành viên.

Cầu nối đưa dòng vốn  và công nghệ về đồng ruộng

Có được niềm tin của thành viên, ông Trần Thanh Sơn tiếp tục phát huy vai trò “người kết nối” để giải bài toán lớn nhất của thành viên: Sản xuất cái gì và bán cho ai?

Theo ông Sơn, một HTX quy mô lớn không thể làm ăn theo kiểu nhỏ lẻ, manh mún. Dưới sự điều hành của ông, HTX Bình Định đã quy hoạch thành công vùng sản xuất tập trung với tổng diện tích 1.253 ha. Trong đó, riêng vùng sản xuất nông nghiệp quy mô lớn theo chuỗi giá trị đạt 600 ha.

Nhờ có vùng nguyên liệu đủ lớn và uy tín của người đứng đầu, HTX đã chủ động đàm phán, bắt tay với các doanh nghiệp lớn để ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm cho bà con. Nhờ sản xuất theo tiêu chuẩn khắt khe của doanh nghiệp và áp dụng đồng bộ cơ giới hóa, mỗi sào ruộng trồng lúa của thành viên HTX đã tăng thêm thu nhập từ 1 - 1,5 triệu đồng.

Không dừng lại ở cây lúa hay rau màu, đối với 231 ha diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản (sau khi sáp nhập 1 HTX) – một lĩnh vực vốn gặp nhiều rủi ro về thị trường – ông Sơn đã kiên trì kết nối và đưa doanh nghiệp liên doanh Việt - Nhật về ký kết hợp đồng thu mua toàn bộ sản phẩm cá rô phi nuôi theo quy chuẩn. Từ đó, lối ra cho nông sản được khai thông, rủi ro về giá cả được gạt bỏ, giúp người dân yên tâm bám biển, bám ao.

Không chỉ đưa doanh nghiệp về bao tiêu, ông Sơn còn là người tiên phong đưa cơ giới hóa đồng bộ vào sản xuất. Nhờ uy tín của HTX, ông thống nhất được định mức giá dịch vụ làm đất, thu hoạch trên toàn xã ở mức 130.000 đồng/sào – thấp hơn nhiều so với mặt bằng giá thị trường bên ngoài (180.000 – 190.000 đồng/sào). Lợi ích này trực tiếp giúp nông dân tiết kiệm từ 700.000 - 750.000 đồng/sào/năm.

Đáng chú ý, tại các vùng quê, tranh chấp đất đai hay tình trạng "bảo kê" máy móc đầu mùa vụ từng là nỗi nhức nhối. Ông Sơn đã đứng ra phân chia cụ thể công suất cho từng đội máy, quản lý chặt chẽ luồng tuyến hoạt động. Sự kiên quyết và công tâm của người đứng đầu đã xóa bỏ hoàn toàn nạn ép giá, mang lại sự bình yên cho xóm làng và giúp HTX thu về nguồn lãi gần 300 triệu đồng mỗi năm để tái đầu tư cho cộng đồng.

Tháo gỡ “nút thắt” cơ chế

Không chỉ làm tốt vai trò cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp, ông Trần Thanh Sơn còn là một “mắt xích” quan trọng kết nối thực tiễn sản xuất ở cơ sở với cơ quan quản lý nhà nước. Bằng kinh nghiệm lăn lộn nhiều năm, ông thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn về mặt chính sách để kiến nghị sửa đổi, giúp mô hình kinh tế tập thể vận hành thuận lợi hơn.

Một trong những trăn trở lớn nhất của ông Sơn chính là chính sách thuế và cơ chế tài chính áp dụng cho HTX. Ông cho biết, khác với mô hình doanh nghiệp thuần túy, HTX mang tính chất phục vụ cộng đồng rất cao. Nhiều dịch vụ như khuyến nông, bảo vệ thực vật, thủy lợi nội đồng hay thu gom rác thải môi trường bản chất là phục vụ thành viên không lợi nhuận. Tuy nhiên, quy định hiện hành lại buộc HTX phải xuất hóa đơn điện tử đến từng hộ gia đình và chịu các khoản thuế giá trị gia tăng không phù hợp.

"Doanh nghiệp khi liên kết chỉ ký hợp đồng với pháp nhân HTX, chứ không thể ký với từng hộ nông dân. Quy định bắt HTX xuất hóa đơn đến từng hộ gia đình khi thực hiện bao tiêu hàng chục tỷ đồng nông sản đang gây ra rất nhiều bất cập, buộc HTX rơi vào thế khó," ông Sơn thẳng thắn nêu quan điểm.

Bên cạnh chính sách thuế, ông Sơn cũng kiến nghị nhà nước cần tháo gỡ chính sách đầu tư hạ tầng cho HTX. Hiện nay, nhiều công trình hạ tầng phục vụ sản xuất như kênh mương, đường giao thông nội đồng dù được đầu tư từ ngân sách nhà nước nhưng khi hoàn thành lại không được bàn giao rõ ràng về mặt tài sản cho HTX. Điều này dẫn đến tình trạng HTX không có căn cứ hạch toán tăng tài sản cố định, không có nguồn kinh phí hợp lệ để duy tu, bảo dưỡng hàng năm.

Từ thực tế đó, ông Sơn kiến nghị các cấp quản lý cần mạnh dạn giao cho các HTX có đủ năng lực làm chủ đầu tư các dự án hạ tầng phục vụ nông nghiệp theo hình thức "từ dưới lên trên". Khi HTX trực tiếp tham gia từ khâu lập kế hoạch, giám sát thi công đến quản lý vận hành, các công trình sẽ đạt chất lượng cao nhất, sát với nhu cầu thực tế và tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư của nhà nước.

Tùng Lâm