Tại Thôn Đức Đoài, xã Đức Lập, câu chuyện của HTX Nông lâm nghiệp Đắk Mil cho thấy thay đổi có thể bắt đầu từ chính người trồng cà phê. Không chỉ hướng dẫn kỹ thuật, HTX còn giúp nông dân, bà con dân tộc thiểu số hiểu chất lượng hạt cà phê được quyết định từ từng công đoạn trong vườn đến sau thu hoạch.

Muốn bán giá cao, phải đổi từ vườn

Mỗi năm, HTX này sản xuất khoảng 40 tấn cà phê đặc sản, chất lượng cao. Giá thu mua cà phê nhân cao hơn 30-40% so với thị trường. Phía sau mức giá đó là quá trình thay đổi cách chăm sóc, thu hái, sơ chế và liên kết tiêu thụ.

Thành lập từ hơn 10 năm trước, HTX Nông lâm nghiệp Đắk Mil do ông Võ Đình Danh làm giám đốc tập hợp những nông dân, bà con dân tộc thiểu số có kinh nghiệm để hướng tới cà phê chất lượng cao. Thay vì chỉ quan tâm năng suất, HTX hướng dẫn thành viên kiểm soát cả chuỗi công đoạn, từ chọn giống, chăm sóc, thu hái quả chín đến sơ chế, phơi trên giàn lưới và bảo quản.

Theo ông Danh, muốn làm nông nghiệp sạch trước hết phải thay đổi nhận thức của chính cán bộ HTX, sau đó mới có thể thuyết phục bà con địa phương thay đổi. Người trồng phải hiểu vì sao cần làm khác, chứ không chỉ làm theo một quy trình được hướng dẫn.

Đây cũng là điểm khó nhất khi chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang hàng hóa chất lượng cao. Nhiều năm, đồng bào dân tộc thiểu số ở Đức Lập trồng cà phê quen với mục tiêu đạt sản lượng. Khi thị trường đòi hỏi chất lượng, độ đồng đều và khả năng truy xuất, cách làm cũ không còn đủ.

Tại HTX Đắk Mil, một trong những thay đổi dễ nhận thấy là cách chăm sóc vườn. Thành viên được hướng dẫn sản xuất theo hướng hữu cơ, sinh học; giữ cỏ tự nhiên phù hợp trong vườn, xử lý cỏ sau khi bón phân để hạn chế cạnh tranh dinh dưỡng, đồng thời giúp giữ ẩm và giảm xói mòn đất.

Khâu thu hái cũng được kiểm soát chặt. Ông Nguyễn Nhất Toàn, thành viên HTX, cho biết nhiều hộ trồng cà phê chất lượng cao thực hiện theo hướng dẫn của HTX. Một yêu cầu quan trọng là tỷ lệ quả chín khi thu hoạch phải đạt ít nhất 90%.

Chỉ riêng yêu cầu này đã cho thấy sự khác biệt giữa sản xuất chạy theo sản lượng và sản xuất theo chất lượng. Không thể có hạt cà phê đồng đều nếu ngay từ khâu thu hái, quả xanh và quả chín được gom chung.

Đức Lập vốn là vùng trồng cà phê lâu năm, có điều kiện để phát triển sản phẩm chất lượng cao nhưng tiềm năng chưa được khai thác hết. Trong khi đó, nhu cầu của thị trường quốc tế ngày càng hướng tới những sản phẩm có chất lượng, câu chuyện vùng nguyên liệu và quy trình sản xuất rõ ràng.

HTX vì thế tập trung vào cà phê Robusta chất lượng cao, từng bước đưa người trồng vào một cách sản xuất khác: ít phụ thuộc vào sản lượng, chú trọng hơn đến chất lượng cuối cùng.

Nếm cà phê để biết mình đang ở đâu

Một cách làm khá đặc biệt của HTX Nông lâm nghiệp Đắk Mil là tổ chức các lớp học nếm, thử cà phê cho thành viên. Thoạt nhìn, đây là công việc thuộc khâu sau thu hoạch. Nhưng với người trồng, việc được nếm chính sản phẩm của mình lại trở thành cách nhìn lại cả quá trình sản xuất.

Qua mỗi lần nếm, người trồng có thể nhận ra chất lượng cà phê và truy ngược nguyên nhân từ giống, chăm sóc, thu hái đến sơ chế. Theo ông Võ Đình Danh, cách làm này giúp nông dân biết sản phẩm đang ở đâu, cần điều chỉnh khâu nào và hiểu rõ hơn vì sao phải tuân thủ quy trình.

Ông Nguyễn Công Tuấn Anh, thành viên HTX, cho biết sản xuất cà phê sạch khiến cách nghĩ của gia đình thay đổi. Chi phí đầu tư và công lao động có thể tăng, nhưng đổi lại năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm cũng được cải thiện.

Điểm quan trọng là người nông dân nhìn thấy lợi ích từ thay đổi. Khi giá thu mua cao hơn thị trường 30-40%, việc đầu tư thêm cho vườn cà phê không còn chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà trở thành một khoản đầu tư có cơ sở.

Đây cũng là cách tuyên truyền, vận động hiệu quả hơn những khẩu hiệu chung chung. Người dân chỉ thay đổi bền vững khi họ nhìn thấy một mô hình cụ thể, biết cách làm và thấy kết quả đủ thuyết phục.

Từ một lớp học nếm cà phê, câu chuyện vì thế quay trở lại chính khu vườn. Người trồng hiểu rằng chất lượng không phải khái niệm nằm ở khâu đóng gói hay bán hàng, mà bắt đầu từ cách chọn giống, chăm cây và hái từng quả cà phê.

Liên kết để đi xa

Để thay đổi cách sản xuất không dừng ở vài hộ tiên phong, HTX Nông lâm nghiệp Đắk Mil chọn cách mở rộng liên kết với nông dân. Hơn 7 năm qua, HTX liên kết với hàng chục hộ dân trong vùng, xây dựng vùng nguyên liệu chất lượng cao với 50 ha. HTX hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và thu mua sản phẩm. Trong số những hộ tham gia có cả đồng bào dân tộc thiểu số, qua đó tạo thêm cơ hội nâng thu nhập từ chính vùng nguyên liệu của địa phương.

Khi có vùng nguyên liệu và quy trình tương đối đồng nhất, sản phẩm mới có khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác lớn. HTX hiện có đối tác là một doanh nghiệp Hàn Quốc tại TP.HCM có nhu cầu nguyên liệu cao. HTX cũng đã đăng ký sản xuất theo tiêu chuẩn UTZ và tiếp tục hướng dẫn nông dân nâng chất lượng cà phê đặc sản.

Điều này cho thấy một hộ nông dân riêng lẻ rất khó bước vào những chuỗi cung ứng yêu cầu cao. Khi đứng trong HTX, họ có thêm khả năng tiếp cận kỹ thuật, tiêu chuẩn, đầu ra và thị trường.

Câu chuyện cà phê cũng đang được đặt trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp của Đức Lập. Năm 2025, địa phương có 297 ha cà phê được trồng mới, đạt hơn 81% kế hoạch.

Toàn xã hiện có 7 HTX nông nghiệp - lâm nghiệp, 4 doanh nghiệp và hơn 760 hộ sản xuất theo các tiêu chuẩn như VietGAP, hữu cơ, 4C, UTZ, với tổng diện tích được chứng nhận khoảng 775 ha. Các HTX, doanh nghiệp cũng tham gia hội chợ, hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối sản phẩm trong và ngoài tỉnh. Đây là những kênh giúp nông sản Đức Lập có thêm cơ hội tiếp cận hệ thống phân phối, nhà thu mua và thị trường xuất khẩu.

Địa phương đang đề xuất công nhận vùng sản xuất cà phê ứng dụng công nghệ cao, đồng thời hoàn thiện các tiêu chí đối với vùng trồng sầu riêng và một số cây chủ lực khác.

Trên địa bàn đã có 11 sản phẩm OCOP đạt 3-4 sao, trong đó có những sản phẩm nổi bật như “Cà phê Đức Lập”, “Sầu riêng Đức Lập”. “Sầu riêng Đắk Mil” và “Cà phê Đắk Mil” cũng đã được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận.

Những con số này cho thấy thay đổi đang diễn ra không chỉ ở một HTX mà dần hình thành hệ sinh thái sản xuất hàng hóa tại địa phương. Từ cà phê, cách làm này có thể mở rộng sang nhiều mô hình khác của Đức Lập như sầu riêng, rau sạch, hoa Tết, chăn nuôi bò lai, dê giống hay gà thịt.

Điều đáng nói, thay đổi ở vùng đất Đức Lập không bắt đầu từ những khẩu hiệu, mà từ hiệu quả người dân nhìn thấy trên chính vườn cà phê của mình. Khi chất lượng được nâng lên, giá bán tốt hơn và có HTX đồng hành kết nối thị trường, người trồng có thêm động lực đổi nếp nghĩ, cách làm, từng bước rời sản xuất nhỏ lẻ để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

                                                                        Thanh Loan