Trong giai đoạn từ năm 1955 đến trước đổi mới 1986, HTX được xác định là một trong hai hình thức kinh tế chính thức ở Việt Nam (bên cạnh DNNN). Năm 1986, cả nước có gần 73.500 HTX; năm 1996 chỉ còn khoảng 18.600 HTX; năm 2003 giảm còn 14.000 HTX. Trong những năm gần đây, kinh tế HTX có bước phục hồi mạnh về số lượng. Đến năm 2013, cả nước có 19.800 HTX. Tuy nhiên, đóng góp của khu vực kinh tế tập thể (KTTT) vào tăng trưởng kinh tế chung của cả nước có xu hướng giảm. Trong giai đoạn 1995 - 2003, khu vực này đóng góp khoảng 8,5% GDP, giai đoạn 2005 - 2010 đóng góp bình quân khoảng 5,76% GDP, năm 2013 xuống còn khoảng 5% GDP cả nước.

Lãnh đạo HTX còn lơ mơ

Đã đến lúc các HTX cần nghiêm túc chấn chỉnh lại hoạt động để tìm hướng đi phù hợp, hiệu quả. Luật HTX 2012 đánh dấu sự ra đời của mô hình HTX kiểu mới hoạt động hiệu quả hơn trong nền kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế.

Hiện Hải Phòng có 331 đơn vị KTTT đang hoạt động. Tuy nhiên đến nay, số HTX đã tổ chức đăng ký và chuyển đổi theo Luật HTX 2012 mới có khoảng 30%.

Cụ thể, ở huyện Cát Hải có 9 HTX, trong đó có 3 HTX thực hiện chuyển đổi, 6 HTX còn lại đang chờ giải thể. Huyện Kiến Thụy có 43 HTX, có 1 HTX đã chuyển đổi sang DN, 1 HTX đang thực hiện chuyển đổi theo Luật HTX 2012, còn lại vẫn dậm chân tại chỗ. Huyện An Dương, tính đến ngày 31/3/2016, tổng số HTX đăng ký hoạt động trên địa bàn là 51 HTX, trong đó chỉ có 6 HTX hoạt động theo luật mới, còn 45 HTX vẫn đang cầm chừng.

Điều đáng buồn, là nhiều Chủ nhiệm, Giám đốc HTX vẫn “lơ mơ”, chưa hiểu rõ về bản chất của HTX kiểu mới, luật mới, nên khi được hỏi đều cho rằng: Dù hoạt động theo luật cũ hay mới thì cũng thế, có chăng là khác ở tên gọi của bộ máy tổ chức, còn bản chất vẫn vậy!

HTX Rồng Đen - mô hình HTX điểm của quận Ngô Quyền, Tp.Hải Phòng

Khác ở chỗ nào?

Tại Hải Phòng, hầu hết các HTX nông nghiệp chủ yếu tập trung làm dịch vụ đầu vào cho nông nghiệp, tức là phối hợp với các công ty phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cung cấp hàng hóa trả chậm cho nông dân, chứ chưa khẳng định được vai trò định hướng sản xuất, kết nối tiêu thụ sản phẩm do người nông dân làm ra đến với thị trường. Các phương án sản xuất kinh doanh, tìm kiếm giống cây, vật nuôi chủ lực vẫn do người nông dân tự làm. Vì vậy, vai trò của HTX trong vấn đề định hướng, bao tiêu sản phẩm còn mờ nhạt. Từ trước đến nay, các HTX nông nghiệp luôn bị phàn nàn rằng có cũng như không, thành viên - nông dân trong HTX triền miên rơi vào cơn bĩ cực: Được mùa mất giá, được giá mất mùa.

Ông Bùi Văn Thuân - Giám đốc HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Kỳ Sơn (Thủy Nguyên), chia sẻ: Thời gian qua, giá mua đầu vào (cây giống, phân bón, vật nuôi…) của các hộ nông dân luôn cao và giá bán ra thấp. Nguyên nhân vì một hộ khi mua hoặc bán thường có số lượng ít, không có khả năng đàm phán, nên luôn bị thương lái ép giá. Với HTX kiểu mới, với khối lượng mua đầu vào và bán đầu ra gấp hàng vài trăm lần so với 1 hộ, khả năng đàm phán giá cả với các DN cao hơn hẳn.

Nếu các DN trung gian thỏa thuận nâng giá đầu vào, dìm giá đầu ra, các HTX có thể liên kết với nhau để không bị ép giá. Đồng thời khi hộ nông dân đơn lẻ bán sản phẩm, không thể có thương hiệu, chất lượng thường không đồng đều, không có xác nhận chất lượng sản phẩm, đây là lý do để các tư thương thu mua hoặc các DN thu mua đưa ra giá mua thấp.

HTX nông nghiệp kiểu mới, với chương trình sản xuất cùng một loại giống, bảo đảm chất lượng đồng đều và có chứng nhận chất lượng thì giá bán sẽ cao hơn.

Hộ cá thể sản xuất thường khó dự báo nhu cầu tiêu thụ sản phẩm ở thị trường chủ yếu sản xuất theo phong trào. Do đó cung vượt cầu, nên sản phẩm làm ra thường có giá rẻ.

Thêm vào đó, khi hộ nông dân kinh doanh đơn lẻ, các đơn vị xuất khẩu không thể mua sản phẩm từ hàng trăm nghìn hộ. Sản phẩm lại không có: thương hiệu, cam kết thời gian giao hàng... Sự ra đời của HTX kiểu mới và sự liên kết các HTX cùng nhóm sản phẩm mới có thể có thể khắc phục những điều trên.

Không chỉ có HTX nông nghiệp mà các HTX khác cũng được lợi không kém. Bà Hoàng Thị Nhã - Giám đốc HTX Xây dựng 670 - phường Vạn Sơn (Đồ Sơn), cho biết: Sở dĩ chúng tôi không chuyển đổi sang mô hình hoạt động khác, là vì mô hình HTX đã gắn bó với chúng tôi gần 50 năm. Nếu chuyển sang mô hình công ty hay DN, thì đó là mô hình của “ông chủ và người làm thuê”. Còn HTX là “nhà”, thành viên trong HTX ai cũng tự nguyện vun vén, hăng say lao động sản xuất tạo lợi nhuận cho gia đình mình mà không cần phải thúc giục, nhắc nhở. Vì vậy, chúng tôi vẫn đồng lòng, tin tưởng, quyết tâm thực hiện chuyển đổi HTX theo luật mới.

Thanh Vân