Mới đây, Bộ Công an khởi tố vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan xảy ra tại CTCP thương mại và dịch vụ truyền thông Bihaco (BH Media). Vụ việc tiếp tục gióng lên hồi chuông về tình trạng xâm phạm tài sản số kéo dài nhiều năm trên không gian mạng Việt Nam.

Xâm phạm từ bản quyền đến thương hiệu

Nhiều ý kiến bày tỏ sẽ rất khó phát triển văn hóa số, kinh tế số hay thúc đẩy chuyển đổi số nếu chất xám và tài sản sáng tạo liên tục bị xâm phạm. Khi nghệ sĩ và doanh nghiệp (DN) không được bảo vệ hiệu quả, động lực đầu tư cho sáng tạo cũng sẽ suy giảm.

Trong khi đó, tài sản số giờ không còn chỉ là phần mềm hay bản quyền nội dung, mà còn gồm dữ liệu khách hàng, thương hiệu, nền tảng công nghệ, nội dung mạng xã hội và dữ liệu Trí tuệ nhân tạo (AI). Với nền kinh tế số, đây là yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị và lợi thế cạnh tranh của DN, nhưng cũng trở thành mục tiêu dễ bị xâm phạm trên môi trường mạng.

Điển hình là sự phát triển vũ bão của hoạt động tiếp thị liên kết trên các nền tảng mạng xã hội và thương mại điện tử, đang làm dấy lên nhiều lo ngại về rủi ro sở hữu trí tuệ.

Liên quan đến vấn đề trên, Ts. Hoàng Ái Phương, chuyên gia Digital Marketing (tiếp thị số), chỉ rõ việc tự ý sử dụng hình ảnh hoặc nhận diện thương hiệu của người khác để tiếp thị hưởng hoa hồng là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

“Những hành vi này có thể xâm phạm quyền hình ảnh cá nhân, quyền tác giả, quyền liên quan và cả quyền sở hữu công nghiệp nếu logo hoặc slogan đã được bảo hộ”, Ts. Phương nói.

Theo vị chuyên gia, nhiều vụ việc gần đây cho thấy rủi ro từ tiếp thị liên kết có thể leo thang rất nhanh. Người sáng tạo nội dung tự ý sử dụng tài sản thương hiệu được bảo hộ có thể gây nhầm lẫn về nguồn gốc hoặc sự bảo trợ của sản phẩm.

“Khi người sáng tạo nội dung hoặc đối tác tiếp thị liên kết sử dụng hình ảnh, nhận diện thương hiệu của DN mà không có thỏa thuận rõ ràng, rủi ro có thể phát sinh từ nhiều phía”, Ts. Hoàng Ái Phương cảnh báo. Theo bà, điều đó có thể ảnh hưởng đến uy tín cá nhân, danh tiếng thương hiệu và kéo theo các hệ quả pháp lý tiềm ẩn.

Trước thực trạng trên, Công điện số 38/CĐ-TTg được ban hành vào tháng 5/2026 như một tín hiệu rõ ràng về quyết tâm thực thi pháp luật sở hữu trí tuệ của Nhà nước.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc chuyển từ chủ yếu xử phạt hành chính sang tăng cường truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ. Cùng với đó, các lỗ hổng thực thi cũng đang từng bước được khắc phục thông qua những quy định chi tiết hơn trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi.

Ông Ricardo Arce, chuyên gia truyền thông số tại Đại học RMIT, nhận định công điện này là “một bước củng cố cần thiết”. Việc bảo vệ sở hữu trí tuệ có ý nghĩa quan trọng đối với toàn bộ ngành công nghiệp số nói chung ở Việt Nam.

Vị chuyên gia truyền thông số nhấn mạnh, công điện thúc đẩy sử dụng công bằng các sản phẩm sáng tạo, giúp người tham gia hệ sinh thái được hưởng lợi từ tác phẩm của mình. Đồng thời, công điện khuyến khích các bên trong chuỗi giá trị, từ nhà sáng tạo đến chủ sở hữu bản quyền, tham gia chủ động và có tổ chức hơn để hệ thống vận hành hiệu quả.

“Ví dụ, việc sử dụng phần mềm có bản quyền trong quá trình sáng tạo cũng là cách để làm gương”, ông Arce nói.

Bài toán phòng thủ sống còn

Theo ông Ricardo Arce, việc tăng cường thực thi sở hữu trí tuệ tại Việt Nam không chỉ là thách thức pháp lý. Đó là cơ hội để nâng cao hiện diện và vị thế quốc tế của ngành sáng tạo Việt Nam. Đồng thời phát triển mạnh mẽ hơn văn hóa số và chủ quyền số trong nước.

Trong khi các vi phạm bản quyền truyền thống vẫn chưa được kiểm soát triệt để, một làn sóng thách thức mới đang ập đến. Đó là sự bùng nổ của AI.

Ts. James Kang, chuyên gia Khoa học máy tính, mong rằng các quy định pháp luật Việt Nam theo kịp những thách thức đặc thù mà AI mang lại. Đặc biệt là vấn đề quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm do AI tạo ra.

Ts. Kang đặt vấn đề thẳng thắn: “Việc trao tư cách pháp nhân cho AI, tương tự như cho DN, đặt ra nhiều câu hỏi về trách nhiệm pháp lý và quyền sở hữu.”

Song song với đó, vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng đang nổi lên như một ưu tiên không thể trì hoãn. Ts. Kang nhấn mạnh rằng DN không nên chờ đến khi xảy ra sự cố mới hành động. Họ đã có công cụ để phát hiện hành vi sử dụng dữ liệu sai mục đích. Điều cần làm là tập trung vào phòng ngừa, thay vì chỉ phản ứng.

Đồng thời, minh bạch với người dùng là yêu cầu tối thiểu: họ cần biết rõ mình đang đồng ý với những điều khoản gì khi sử dụng dịch vụ số.

“Bảo vệ dữ liệu là trách nhiệm chung. Cơ quan quản lý thiết lập khung pháp lý, DN xây dựng hệ thống an toàn hơn và người dùng nâng cao nhận thức về cách dữ liệu của mình được sử dụng. Sự cân bằng này sẽ giúp củng cố niềm tin vào hệ thống số”, Ts. Kang nhận định.

Trước thực trạng trên, các chuyên gia đưa ra nhiều khuyến nghị cụ thể. Với người sáng tạo nội dung, ông Ricardo Arce nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đăng ký bản quyền chính thức và lưu giữ bằng chứng về nguồn gốc, quyền sở hữu cũng như quá trình tạo ra nội dung. Điều này bao gồm metadata (siêu dữ liệu), ảnh chụp màn hình, ghi hình màn hình, tệp tin dự án hoặc tư liệu hậu trường, tùy theo từng loại tác phẩm.

Ông Arce cũng khuyến khích người sáng tạo tham gia các hiệp hội ngành nghề để củng cố cộng đồng, tiếp cận nguồn lực, thông tin và các hoạt động vận động chính sách, bảo vệ quyền lợi tập thể.

Việc tăng cường thực thi sở hữu trí tuệ tại Việt Nam cũng là cơ hội để phát triển mạnh hơn văn hóa số và chủ quyền số trong nước.

Ông Ricardo Arce, chuyên gia truyền thông số tại Đại học RMIT

Với lĩnh vực tiếp thị liên kết, Ts. Hoàng Ái Phương khuyến nghị cần sớm xây dựng quy định rõ ràng hơn với hoạt động tiếp thị liên kết.

Theo Ts. Phương, mọi nội dung gắn liên kết thương mại cần được gắn nhãn minh bạch để người dùng biết đây là quảng cáo. Các tài khoản nhận hoa hồng nên được định danh điện tử (eKYC) và kê khai thuế, trong khi nền tảng và sàn thương mại điện tử cần lưu vết nguồn gốc nội dung và luồng doanh thu.

Một giải pháp quan trọng khác là chuẩn hóa quy trình thông báo và gỡ bỏ để chủ thể quyền có thể yêu cầu xử lý nhanh chóng khi phát hiện vi phạm.

Tựu trung, trong cuộc cạnh tranh số hiện nay, tài sản quý giá nhất của DN không còn chỉ là vốn hay nhà xưởng, mà là dữ liệu, thương hiệu và chất xám. Vì vậy, giữ tài sản số không chỉ là vấn đề pháp lý, mà đã trở thành “bài toán phòng thủ chờ sống còn” trong cuộc chiến sinh tồn của DN Việt giữa nền kinh tế số.

Thế Vinh