Báo cáo mới nhất về kinh tế tư nhân của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã phác thảo một bức tranh không mấy lạc quan về khu vực hộ kinh doanh. Theo số liệu khảo sát, có tới hơn 81% hộ kinh doanh cho biết doanh thu sụt giảm và phần lớn hiện chỉ duy trì hoạt động với mức lãi rất mỏng. Đáng lo ngại hơn, chỉ vỏn vẹn gần 2% số hộ đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng trong năm 2025.

Nỗi ám ảnh mang tên thủ tục và rủi ro xử phạt

Thực tế này cho thấy dư địa tích lũy để tái đầu tư hoặc chống chịu các cú sốc thị trường của khu vực này đang ở mức báo động. Thay vì hướng tới sự phát triển, hơn 60% hộ kinh doanh chọn giải pháp duy trì quy mô hiện tại và có tới 33% đang tính đến chuyện thu hẹp hoạt động. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI, nhận định rằng đây không chỉ là câu chuyện sinh kế của từng cá nhân mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ chuỗi cung ứng và thị trường bán lẻ quốc gia.

Bên cạnh áp lực từ thị trường, rào cản từ các chính sách quản lý thuế đang là nỗi lo lớn nhất đối với các hộ kinh doanh. Khảo sát của VCCI ghi nhận hơn 68% hộ lo sợ gặp rủi ro bị xử phạt và hơn 71% cảm thấy mệt mỏi với các thủ tục hành chính phức tạp. Những yêu cầu mới về xuất hóa đơn điện tử, lưu giữ chứng từ và quản lý dòng tiền qua ngân hàng đang tạo ra một "ngưỡng cửa" quá cao so với khả năng thích ứng của người dân.

Nhiều hộ kinh doanh chia sẻ rằng họ lúng túng khi xử lý sai sót trên hóa đơn điện tử hoặc thiếu hụt thiết bị và hạ tầng internet để thực hiện đúng quy định. Đặc biệt, gánh nặng tuân thủ có xu hướng tăng nhanh hơn năng lực quản lý khi quy mô kinh doanh lớn lên. Điều này tạo ra một nghịch lý là hộ kinh doanh càng phát triển thì áp lực về kế toán và thuế càng nặng nề, khiến nhiều người chọn cách "đứng yên" hoặc chia nhỏ doanh thu để tránh bị đưa vào tầm ngắm kê khai phức tạp.

Ngày 21/5, chia sẻ tại Talkshow "Chính sách thuế mới và giải pháp hỗ trợ hộ kinh doanh", Luật sư Trần Xoa, giám đốc Công ty Luật Minh Đăng Quang cho biết, trong quá trình các hộ chuyển từ thuế khoán sang kê khai từ đầu năm 2026 đến nay theo số liệu của cơ quan thuế, hiện có khoảng 2,56 triệu hộ và cá nhân kinh doanh có doanh thu dưới mức 1 tỉ đồng.

"Đây là tín hiệu tích cực, song trên thực tế, nhiều hộ kinh doanh vẫn đang đối mặt với không ít áp lực từ việc xuất hóa đơn điện tử, lưu giữ chứng từ, quản lý dòng tiền qua tài khoản ngân hàng, cho đến nguy cơ bị truy thu thuế cuối năm nếu kê khai thiếu sót…", ông nhấn mạnh.

Luật sư cho biết việc lập sổ sách kế toán, hoá đơn đầu vào, chứng từ, khai thuế, nộp… là điểm yếu lớn nhất của hộ kinh doanh hiện nay. Vấn đề này gây áp lực lớn, nhiều hộ kinh doanh lo sợ làm không đúng sẽ bị phạt và cơ quan thuế ghi ngờ gian lận.

Bên cạnh đó là năng lực thực hiện kê khai điện tử hiện nay có nhiều hộ kinh doanh lớn tuổi nên việc kê khai phần mềm kế toán gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra,  chi phí tuân thủ tăng khiến nhiều hộ kinh doanh không muốn làm.

Đại diện Thuế TP HCM cũng chỉ ra những sai sót của các hộ kinh doanh thường gặp phải trong giai đoạn chuyển đổi hiện nay đó là không thông báo địa điểm kinh doanh với cơ quan thuế khi có 2 cơ sở kinh doanh trở lên; không thông báo số tài khoản và ví điện tử cho cơ quan thuế; kê khai doanh thu bị sai, thiếu; ghi chép sổ sách không đúng theo quy định. “Vì vậy hộ kinh doanh cần cài đặt etax mobile, tập thói quen ghi nhận doanh thu”, đại diện Thuế TP HCM cho hay.

Cần sự thấu hiểu từ thực tế thay vì tư duy kiểm soát cứng nhắc

Dưới góc nhìn của các chuyên gia, việc minh bạch hóa dòng tiền là xu hướng tất yếu nhưng không nên thực hiện một cách máy móc. TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (nay là Viện Nghiên cứu chính sách và Chiến lược, thuộc Ban Chính sách, chiến lược Trung ương), cho rằng tinh thần cải cách của Nghị quyết 68 cần phải được thẩm thấu sâu hơn vào bộ máy thực thi.

Ông dẫn chứng những vụ việc như "cà phê Xin Chào" hay những vướng mắc về giấy phép hàng hóa gần đây để cảnh báo về tâm lý bất an của người kinh doanh. Khi môi trường pháp lý thiếu rõ ràng và người tuân thủ đôi khi lại chịu thiệt thòi hơn người lách luật, niềm tin thị trường sẽ bị suy giảm nghiêm trọng.

Gỡ rào cản thuế cho hộ kinh doanh: Cần hơn cả việc nâng ngưỡng 1 tỷ đồng

Hơn 84% hộ kinh doanh "ngại" lên doanh nghiệp: Vì đâu?

Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế, TS Lê Xuân Nghĩa chỉ ra những bất cập trong việc đòi hỏi hóa đơn đầu vào đối với các hộ kinh doanh thực phẩm hoặc quán ăn nhỏ. Phần lớn nguyên liệu của họ được mua tại các chợ truyền thống vốn không có hệ thống hóa đơn bài bản. Việc ép buộc các hộ này phải minh bạch hóa ngay lập tức theo chuẩn doanh nghiệp mà không có lộ trình hỗ trợ sẽ vô tình đẩy họ vào thế khó, thậm chí là triệt tiêu động lực kinh doanh.

Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, nhấn mạnh rằng rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở tâm lý e ngại bị truy thu và thói quen giấu doanh thu. Để giải quyết vấn đề này, cơ quan quản lý cần tạo được niềm tin để người dân yên tâm kê khai. Thay vì tập trung thu thuế bằng mọi giá, mục tiêu cốt lõi nên là xây dựng một hệ thống quản lý đơn giản, dễ hiểu và phù hợp với trình độ của đại đa số người lao động.

Ông Tô Hoài Nam, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa, khẳng định, không được dùng các quy định sổ sách phức tạp để chặn kế sinh nhai của những người kinh doanh vốn chỉ thuần thục tay nghề hơn là nghiệp vụ kế toán.

Theo ông Nam, một hệ sinh thái kinh tế bền vững cần có sự song hành của cả các tập đoàn lớn và hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Do đó, các chính sách trong thời gian tới cần tập trung vào việc tạo thuận lợi tối đa, giúp hộ kinh doanh chuyển đổi một cách tự nhiên và tự nguyện thay vì cảm thấy bị bủa vây bởi những áp lực thuế phí vượt quá khả năng chịu đựng.

Thanh Hoa