Báo cáo Kinh tế vĩ mô quý I/2018 của Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR) đánh giá GDP quý I/2018 tăng trưởng mạnh 7,38%, cao nhất trong 10 năm qua. Chỉ số sản xuất công nghiệp tăng đột biến 11,6% so với cùng kỳ năm ngoái.

Trong đó, ngành được coi là động lực chính của tăng trưởng là công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục tăng trưởng cao 13,9%. Tuy nhiên, giá trị gia tăng tạo ra trong ngành này chủ yếu tới từ khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Băn khoăn về chất lượng tăng trưởng

Theo Ts. Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VEPR, điều này cho thấy sự phụ thuộc ngày càng nhiều của tăng trưởng kinh tế Việt Nam vào khu vực có vốn FDI.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu nêu vấn đề: kết quả của việc tăng trưởng trên cần phải phân tích xem ở phạm vi, lĩnh vực nào. Nếu chủ yếu rơi vào lĩnh vực xuất khẩu (XK) mà phần lớn việc XK là do các DN FDI thực hiện thì con số tăng trưởng không có lợi cho quốc gia.

Trong khi đó, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho biết quý I năm nay tăng trưởng mạnh, trong đó ngành du lịch góp một phần không nhỏ. Tuy nhiên, hiện nay, khách du lịch Trung Quốc chiếm tỷ trọng lớn, song thường không đi cùng tăng nguồn thu cho Việt Nam.

“Tháng 3 vừa qua, tôi đi vào Đà Nẵng, Nha Trang. Ở những con phố chính, nếu như trước đây là các cửa hàng lớn của Việt Nam phục vụ bán hàng ăn, đồ lưu niệm thì nay hầu hết chủ cửa hàng đó là người Trung Quốc. Thậm chí có những cửa hàng, người Việt Nam không vào được vì chỉ phục vụ khách Trung Quốc. Như vậy ai mới là người được lợi?”, bà Lan nêu vấn đề.

Nhìn lại giai đoạn vừa qua, Ts. Bùi Trinh, Viện Nghiên cứu Phát triển Việt Nam, cho rằng tăng trưởng GDP bình quân trong giai đoạn 2005-2016 khoảng 6,1%, đây là mức tăng trưởng tương đối khá so với các nước trong khu vực.

Nhưng nhìn theo cấu trúc sở hữu, theo Ts. Bùi Trinh, có thể thấy tăng trưởng trong giai đoạn 2005-2016 của Việt Nam đạt được mức bình quân 6,1% cơ bản, do khu vực có vốn FDI, các thành phần kinh tế trong nước đều có mức tăng trưởng thấp hơn mức tăng trưởng của nền kinh tế. Điều này cho thấy tăng trưởng GDP của Việt Nam phần nào phụ thuộc vào tăng trưởng của khu vực FDI.

Đồng thời, nhìn vào GDP từ phía cầu có thể thấy tiêu dùng cuối cùng trong 12 năm qua tăng từ 71% lên 75,1%, trong khi đầu tư giảm từ 34% năm 2005 xuống 26,6% năm 2016.

Nền sản xuất của Việt Nam vẫn mang nặng tính gia công, tỷ trọng tiêu dùng tăng lên không lan tỏa nhiều đến thu nhập mà lan tỏa đến nhập khẩu.

Ông Trinh nhìn nhận khi GDP càng phụ thuộc vào tiêu dùng thì nguồn lực nền kinh tế càng giảm và việc đầu tư ngày càng gặp khó khăn. Một điểm nữa cũng cần nói đến là chi phí thường xuyên (tiêu dùng cuối cùng của Nhà nước) ngày một nhiều hơn, điều này cho thấy việc cắt giảm biên chế không đi vào thực chất. Việc nới lỏng tín dụng có thể làm tăng GDP trong ngắn hạn nhưng mang lại rủi ro lớn trong trung và dài hạn.

Như vậy, tăng trưởng của Việt Nam thực chất mới chỉ là tăng trưởng bề nổi, hầu như mọi cấu trúc kinh tế như cấu trúc nội ngành, cấu trúc liên ngành, cấu trúc của cầu đến cấu trúc của giá trị gia tăng đều có vấn đề.

“Điều này dẫn đến những tiềm ẩn về bất ổn vĩ mô như nợ nần, bội chi ngân sách, hiểm họa về môi trường và người dân không cảm nhận được tác động của việc tăng trưởng GDP. Tăng trưởng GDP, ai được hưởng là một câu hỏi lớn”, ông Trinh nêu vấn đề.

Nhiều rủi ro

Đồng quan điểm, ông Thành cho rằng kết quả tăng trưởng phải tính chủ yếu phía cầu, tính theo tổng thu nhập của người dân, tuy nhiên hiện nay, Tổng cục Thống kê chưa tính theo phương pháp này, mà chủ yếu tính theo phía cung.

Cùng với đó, hiện nay, tăng trưởng còn phải đối mặt với các thách thức. Cụ thể, báo cáo của VEPR đánh giá việc ký kết Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) bên cạnh việc góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế cũng tạo ra khó khăn cho nguồn thu ngân sách Nhà nước khi thu cân đối từ hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng giảm. Để bù đắp cho sự sụt giảm tổng thu ngân sách, Chính phủ buộc phải tăng các khoản thu nội địa khác.

Trong thời gian gần đây, Bộ Tài chính đã đề xuất dự thảo tăng thuế suất thuế giá trị gia tăng (VAT). Tuy nhiên, VEPR cho rằng việc tăng thuế suất VAT một mặt tăng gánh nặng thuế lên người dân, gián tiếp đẩy một bộ phận vào khu vực kinh tế phi chính thức; mặt khác cũng không đảm bảo sẽ tăng được tỷ trọng thu thuế VAT trong tổng thu ngân sách.

Để đảm bảo cân đối thu – chi, VEPR khuyến nghị Chính phủ cần cải thiện nguồn thu thông qua tăng hiệu quả hành thu, tăng hiệu quả thu trên các loại thuế đã có và thuế suất hiện thời, thay vì vội vã áp thêm các loại thuế mới hoặc tăng thuế suất. Việc này cần có sự cải cách ngay trong nội bộ ngành thuế.

Một giải pháp đi liền là duy trì nỗ lực kiểm soát tiêu ngân sách, đặc biệt là chi thường xuyên. Chi thường xuyên luôn ở mức cao trên 70% tổng chi qua các năm, một phần nguyên nhân tới từ bộ máy nhà nước và đoàn thể cồng kềnh, lãng phí, kém hiệu quả. Nguồn lực cho phát triển kinh tế dài hạn là chi đầu tư phát triển chưa có nhiều cải thiện.

Do đó, Chính phủ cần tiếp tục thực hiện các biện pháp quyết liệt để thắt chặt chi thường xuyên như các chính sách tinh giảm biên chế, sắp xếp lại và tinh giản bộ máy, hạn chế chi tiêu cho các tổ chức đoàn thể, thoái vốn khỏi các DN nhà nước như đã và đang thực hiện trong thời gian qua.

Theo chuyên gia Phạm Chi Lan, nếu muốn tăng thuế, ngành thuế phải giải trình cho dân thu thuế dùng làm gì. Tăng thuế bảo vệ môi trường phải chứng minh dùng để bảo vệ môi trường thế nào. Cần tăng thêm thì phải nói rõ tăng bao nhiêu để bù đắp hụt thu, có như thế thì người dân mới yên tâm.

Cùng với đó, nguy cơ về một cuộc chiến tranh thương mại toàn cầu bắt nguồn từ sắc lệnh tăng thuế hàng nhập khẩu vào Mỹ của Tổng thống Donald Trump có thể đẩy nền kinh tế toàn cầu vào tương lai bất định, gây khó khăn cho các nền kinh tế định hướng XK như Việt Nam._

VEPR nhận định sự chệch hướng thương mại có thể làm thay đổi cán cân thương mại của nước thứ ba nếu các bên muốn tìm một đường vòng để đi vào “sân nhà” của đối thủ. Trường hợp thép của Trung Quốc bị nghi ngờ là đã đi qua Việt Nam để XK sang Mỹ hồi năm 2016-2017 là một ví dụ.

Nếu điều này xảy ra, Việt Nam có thể sẽ bị xếp chung vào một nhóm với Trung Quốc và gặp phải nhiều khó khăn hơn trong việc cải thiện quy mô và chất lượng XK của mình. Điều này càng đặc biệt đáng lo ngại khi Mỹ đang là thị trường XK số một của Việt Nam.

Chuyên gia Phạm Chi Lan nhấn mạnh: “ Mỹ có thể ưu tiên một số đối tác thân cận nhưng những nước nhỏ như Việt Nam thì không”.

Chưa kể, theo bà Lan, Việt Nam ở gần Trung Quốc nên có khi Việt Nam sẽ bị trả đũa thương mại lây. Hiện nay, nhiều hàng hóa của Việt Nam XK sang Mỹ đã bị nghi ngờ là hàng Trung Quốc. Không phải chỉ câu chuyện nhôm mà thép, dệt may cũng đang rơi vào tình trạng này.

Lê Thúy