Dưới chân những dãy núi đá vôi đặc trưng của vùng đất Ninh Bình, làng Bách Cốc hiện ra bình dị với những nếp nhà thấp thoáng sau rặng tre, những chum vại xếp ngay ngắn trong sân của nhiều nếp nhà và hương mơ chín thoang thoảng mỗi độ vào mùa.

Ít ai ngờ rằng, từ chính không gian làng quê tưởng như lặng lẽ, một hành trình khởi nghiệp bền bỉ, nhiều trăn trở nhưng cũng đầy cảm hứng đã được viết nên, gắn với tên tuổi của một người trẻ dám “đi ngược chiều”, anh Vũ Minh Ngọc, Giám đốc HTX Thanh niên Bách Cốc.

Câu chuyện của anh Ngọc không bắt đầu từ những phòng thí nghiệm hiện đại hay những bản kế hoạch kinh doanh hoành tráng, mà khởi nguồn từ một quyết định tưởng chừng giản đơn nhưng lại đòi hỏi rất nhiều bản lĩnh, từ bỏ công việc kiến trúc sư ổn định nơi đô thị để trở về quê hương, làm nông nghiệp, khởi nghiệp từ chính những sản phẩm truyền thống của gia đình, như quả mơ, giấm mơ, mật mơ.

Sinh năm 1991, tốt nghiệp Đại học Kiến trúc Hà Nội, Vũ Minh Ngọc từng có một con đường sự nghiệp khiến nhiều người mơ ước. Anh làm việc trong lĩnh vực xây dựng, gắn bó với các công trường lớn nhỏ, thu nhập ổn định, tương lai rõ ràng.

Trong mắt bạn bè, anh là “dân kỹ thuật xịn”, có thể tiếp tục thăng tiến nếu kiên trì bám trụ với nghề. Nhưng phía sau những bản vẽ, những khối bê tông cốt thép, một khát vọng khác đã âm thầm hình thành.

Ngay từ khi còn làm kỹ sư xây dựng, anh Ngọc đã bị cuốn hút bởi ý tưởng làm nông nghiệp công nghệ cao, đặc biệt là chế biến sâu nông sản bản địa. Ban ngày, anh miệt mài với công việc nơi công trường. Đêm xuống, khi thành phố dần yên ắng, anh lại ngồi trước màn hình máy tính, tự học vi sinh, đọc các tài liệu về công nghệ lên men, quy trình chế biến thực phẩm, những đề tài nghiên cứu khoa học liên quan đến các sản phẩm truyền thống.

Ý tưởng phát triển nghề làm giấm gia truyền của gia đình đến với anh một cách tự nhiên nhưng không hề ngẫu hứng. Với con mắt của một người được đào tạo bài bản về kỹ thuật, anh sớm nhận ra những hạn chế của phương thức sản xuất thủ công dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm truyền đời, hương vị có thể đặc trưng, nhưng chất lượng thiếu ổn định, khó kiểm soát và gần như không có khả năng mở rộng quy mô hay tiếp cận thị trường hiện đại.

Muốn đi xa, không thể chỉ dựa vào thói quen cũ. Suy nghĩ ấy thôi thúc anh Ngọc bước vào một hành trình tự học nghiêm túc. Internet trở thành “giảng đường thứ hai”, nơi anh tìm đọc hàng loạt luận văn, công trình nghiên cứu về vi sinh vật, công nghệ thực phẩm, kỹ thuật lên men.

Không dừng lại ở việc đọc, anh còn chủ động liên hệ với chính các tác giả, các giảng viên đại học, nhà khoa học để xin tham vấn. Không quen biết, không cầu nối, nhưng bằng sự cầu thị và niềm đam mê thực sự, anh đã nhận được những chỉ dẫn quý giá.

Cuối năm 2018, chàng kiến trúc sư trẻ đưa ra quyết định nghỉ việc, rời bỏ công trường, trở về quê làm giấm. Không ít ánh mắt hoài nghi, không ít lời can ngăn, bởi trong suy nghĩ của nhiều người, đó là một bước lùi. Nhưng với anh Ngọc, đó là bước ngoặt cần thiết để biến tri thức tích lũy thành giá trị thực tiễn.

Về quê, thử thách lớn nhất không phải là vốn liếng, mà là thói quen và định kiến. Đổi mới một nghề truyền thống đã tồn tại lâu đời luôn là việc khó, nhất là khi phải thuyết phục chính những người thân, những người gắn bó với cách làm cũ. Tuy vậy, với nền tảng kỹ thuật và tư duy khoa học, anh Ngọc kiên định lựa chọn con đường chuẩn hóa.

Anh tiếp tục những chuyến đi học hỏi không biết mệt mỏi, tìm đến các nhà máy bia, xưởng sản xuất lớn để quan sát cách họ kiểm soát quá trình lên men, khống chế nhiệt độ, độ chua, độ ổn định của sản phẩm.

Những kiến thức tưởng chừng xa lạ với nông thôn ấy dần được anh “chuyển ngữ” để áp dụng vào nghề làm giấm truyền thống. Sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, đến đầu năm 2020, quy trình sản xuất giấm mơ trà xanh do anh nghiên cứu đã hoàn thiện.

Không chỉ dừng lại ở việc kế thừa và cải tiến trong nước, anh Ngọc còn mạnh dạn tiếp thu tinh hoa quốc tế. Một phần quy trình làm vang balsamic thủ công của Pháp được anh chọn lọc, áp dụng để kiểm soát quá trình lên men chậm, tạo hương thơm đặc trưng. Kết quả là những giọt giấm màu hổ phách, vị chua thanh, hậu ngọt nhẹ, đủ tinh tế để chinh phục cả những người tiêu dùng khó tính.

Trên nền tảng công nghệ sản xuất mới, Công ty TNHH Nông sản Cô Tâm ra đời, với xưởng sản xuất rộng khoảng 200m² ngay tại gia đình. Nhưng sản xuất được mới chỉ là một nửa chặng đường. Đưa sản phẩm ra thị trường lại là một thử thách khác, không kém phần gian nan.

Chiếc xe máy cũ trở thành “bạn đồng hành” trong những ngày đầu khởi nghiệp. Tờ mờ sáng, anh Ngọc chở từng thùng giấm từ quê lên Hà Nội, len lỏi qua các chợ truyền thống, cửa hàng thực phẩm sạch, siêu thị để chào hàng. Phần lớn những gì anh nhận lại là cái lắc đầu, là sự dè dặt trước một thương hiệu còn quá mới.

Hai tháng trời “chở đi rồi chở về”, có những hôm cả ngày anh Ngọc không bán được chai nào. Có những buổi tối muộn vẫn chưa về tới nhà, nghe điện thoại người thân lo lắng, trách mắng, nước mắt lặng lẽ rơi. Nhưng anh Ngọc không bỏ cuộc. Những đơn hàng đầu tiên, rồi những đơn online từ tận Bình Dương, những lời động viên của khách hàng xa lạ đã trở thành nguồn động lực lớn lao.

Khi doanh thu đạt hơn 1 tỷ đồng mỗi năm, thương hiệu Cô Tâm dần có chỗ đứng trên thị trường. Và cũng chính lúc này, anh Ngọc đưa ra một quyết định mang tính chiến lược, chuyển đổi từ mô hình doanh nghiệp sang mô hình HTX.

Năm 2022, HTX Thanh niên Bách Cốc chính thức ra đời với 7 thành viên, xưởng sản xuất được mở rộng lên 500m². Theo anh Ngọc, HTX là mô hình phù hợp hơn với kinh tế nông thôn, cho phép chia sẻ giá trị, huy động nguồn lực cộng đồng và tạo nền tảng phát triển bền vững lâu dài.

HTX tập trung xây dựng hệ sinh thái các sản phẩm lên men truyền thống, lấy giấm mơ làm sản phẩm chủ lực. Quy trình sản xuất tiếp tục được nâng cấp, đạt tiêu chuẩn ISO 22000:2018, bảo đảm “3 không”: không phụ gia, không chất bảo quản, không hóa chất.

Song song với chế biến sâu, HTX chú trọng xây dựng vùng nguyên liệu chè xanh cổ thụ tại làng Bách Cốc, trồng tía tô hữu cơ quy mô lớn và liên kết thu mua quả mơ tại Sơn La. Mỗi năm, HTX chế biến khoảng 15 tấn mơ, doanh thu đạt 1,5 tỷ đồng.

Không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, HTX Thanh niên Bách Cốc còn tạo việc làm thường xuyên cho 4 lao động nữ yếu thế và hàng chục lao động thời vụ, góp phần giữ chân lao động tại nông thôn, một bài toán lớn ở nhiều vùng quê hiện nay.

Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế số, HTX sớm tiếp cận chuyển đổi số một cách bài bản. Từ quản lý dữ liệu sản xuất, mã lô, truy xuất nguồn gốc, đến chăm sóc khách hàng, bán hàng đa kênh, livestream trên Facebook, Shopee, TikTok, sáng tạo nội dung số… tất cả đều được triển khai đồng bộ.

Ban đầu, việc số hóa gặp không ít khó khăn, nhất là khi lực lượng lao động nông thôn chủ yếu là người lớn tuổi, thanh niên am hiểu công nghệ còn hạn chế. Nhưng bằng cách “vừa làm vừa học”, những kỹ năng số dần trở thành công việc thường nhật.

Theo anh Ngọc, chuyển đổi số không chỉ để bán được nhiều hàng hơn, mà còn là công cụ để minh bạch quy trình, nâng cao uy tín, từng bước đưa sản phẩm truyền thống bước vào chuỗi giá trị hiện đại.

Nhìn lại chặng đường đã qua, câu chuyện của Vũ Minh Ngọc và HTX Thanh niên Bách Cốc cho thấy đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ những phòng thí nghiệm hiện đại, mà có thể khởi nguồn từ những chum giấm, mẻ mơ ngâm ủ nơi làng quê, nếu người làm đủ tri thức, đủ kiên trì và dám thay đổi.

Những giải thưởng khởi nghiệp, danh hiệu thanh niên tiêu biểu, sự ghi nhận của các bộ, ngành mà anh Ngọc đạt được là minh chứng rõ nét cho một xu hướng tất yếu là hiện đại hóa nông nghiệp, gắn khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và liên kết cộng đồng.

Hành trình của người sáng lập HTX Bách Cốc cũng cho thấy, khi tri thức khoa học được đưa về làng, thì nông thôn không chỉ là nơi “trở về”, mà thực sự là không gian khởi nghiệp, sáng tạo và đáng sống cho những người trẻ dám mơ và dám làm.

Hiến Nguyễn