Nếu trước đây, kinh tế tập thể thường được nhìn nhận chủ yếu như khu vực cần hỗ trợ, thì những chuyển biến trong hiện tại cho thấy một cách tiếp cận mới đang dần hình thành, với HTX là một chủ thể phát triển, một mắt xích của chuỗi giá trị và một cấu phần của hệ sinh thái kinh tế hiện đại.

Điểm nhấn lớn nhất trong tháng 4 là Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia lần thứ III năm 2026, do Liên minh HTX Việt Nam chủ trì và Tạp chí Kinh Doanh (VnBusiness) tổ chức ngày 10/4 tại Hà Nội với chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân”.

Việc lựa chọn chủ đề trên của diễn đàn không chỉ mang tính thời sự nhân kỷ niệm Ngày HTX Việt Nam 11/4 và 80 năm ngày Bác Hồ viết thư kêu gọi điền chủ, nông gia tham gia HTX nông nghiệp, mà còn gắn với tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế, mà còn phản ánh tư duy phát triển mới, HTX không thể đi riêng một con đường, mà phải được tích hợp sâu hơn vào các chuỗi giá trị do doanh nghiệp dẫn dắt.

Đây không đơn thuần là một diễn đàn thường niên, mà là nơi khu vực kinh tế hợp tác phát đi tín hiệu muốn bước vào một “không gian phát triển” mới. Với khoảng 300 đại biểu gồm lãnh đạo Chính phủ, bộ ngành, doanh nghiệp, chuyên gia và các HTX tiêu biểu, diễn đàn cho thấy vấn đề phát triển kinh tế hợp tác không còn là câu chuyện nội bộ của riêng khu vực này.

Điều quan trọng hơn, diễn đàn đã dịch chuyển trọng tâm thảo luận từ hỗ trợ sang liên kết; từ ưu đãi sang kiến tạo thể chế. Những vấn đề cốt lõi như hợp đồng liên kết thiếu bền vững, khó tiếp cận tín dụng, năng lực quản trị còn hạn chế, tiêu chuẩn hóa sản xuất yếu hay doanh nghiệp tư nhân chưa coi HTX là đối tác chiến lược… được mổ xẻ như những “điểm nghẽn” cần xử lý.

Thông điệp nổi bật từ diễn đàn là HTX cần được nhìn như một tác nhân kinh tế có thể đồng hành cùng doanh nghiệp tư nhân, thay vì chỉ đóng vai trò cung ứng nguyên liệu đầu vào hay tổ chức sản xuất quy mô nhỏ. Đây chính là bước dịch chuyển tư duy quan trọng.

Không ngẫu nhiên, trong khuôn khổ diễn đàn, nhiều tham luận nhấn mạnh phải xây dựng quan hệ giữa HTX và doanh nghiệp trên nguyên tắc đối tác chia sẻ lợi ích và rủi ro, thay cho mô hình bao tiêu truyền thống vốn dễ đổ vỡ khi thị trường biến động.

Đi cùng diễn đàn, phiên thảo luận về Tư tưởng Hồ Chí Minh đối với HTX nhân kỷ niệm 80 năm ngày Bác Hồ gửi thư kêu gọi điền chủ, nông gia tham gia HTX càng tạo chiều sâu chính trị – lịch sử cho sự kiện, nối mạch từ nền tảng tư tưởng đến yêu cầu hiện đại hóa khu vực kinh tế tập thể.

Có thể nói, nếu trước đây vấn đề của HTX chủ yếu là “làm sao tồn tại”, thì tinh thần xuyên suốt diễn đàn năm nay là “làm sao trở thành một cấu phần tăng trưởng”.

Nếu Diễn đàn HTX Quốc gia mang màu sắc chính sách, thì Lễ trao Giải Ngôi sao Hợp tác xã và Giải Mai An Tiêm năm 2026 lại mang ý nghĩa lan tỏa thực tiễn.

Việc vinh danh 100 HTX tiêu biểu chia đều cho 2 giải không chỉ là hoạt động biểu dương đơn thuần, mà phản ánh một thay đổi trong cách tiếp cận phát triển khu vực kinh tế hợp tác, lấy mô hình tốt và sản phẩm tiêu biểu làm hạt nhân dẫn dắt.

Trong bối cảnh khu vực HTX vẫn đối mặt định kiến về quy mô nhỏ, năng lực yếu, việc xuất hiện ngày càng nhiều HTX mạnh, kinh doanh hiệu quả, ứng dụng công nghệ, tạo sinh kế cho cộng đồng và vươn ra thị trường quốc tế cho thấy bức tranh đã khác.

Giải thưởng Ngôi sao HTX ghi nhận những mô hình sản xuất, kinh doanh có sức cạnh tranh cao, còn Giải Mai An Tiêm mang biểu tượng của tinh thần vượt khó, đổi mới sáng tạo và chinh phục thị trường.

Hai giải thưởng, ở góc độ nào đó, đang định hình bộ tiêu chí mới cho HTX thời đại mới, không chỉ hợp tác tốt mà còn phải kinh doanh giỏi.

Giá trị lớn nhất của hoạt động vinh danh nằm ở chỗ tạo ra hệ quy chiếu cho khu vực. Khi các HTX đi đầu được gọi tên, câu chuyện không dừng ở thành tích mà trở thành thông điệp: khu vực kinh tế tập thể hoàn toàn có thể sản sinh những “ngôi sao”.

Đó cũng là cách thay đổi nhận thức xã hội về HTX, từ khu vực cần trợ lực sang khu vực có thể đóng góp thực chất vào tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và an ninh lương thực.

Nếu diễn đàn và lễ tôn vinh phản ánh tầm nhìn, thì chuỗi hoạt động còn lại trong tháng 4 cho thấy những bài toán thực tiễn mà khu vực HTX đang buộc phải giải.

Trước hết là chuyển đổi số. Đây được xem là chìa khóa mở rộng thị trường và nâng năng lực quản trị, nhưng thực tế nhiều HTX vẫn “ra khơi số hóa” khi thiếu vốn, thiếu nhân lực số, thiếu hạ tầng và cả thiếu mô hình ứng dụng phù hợp. Vấn đề không nằm ở nhận thức, mà ở năng lực triển khai.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện chuyển đổi số cho HTX đang dần được đặt lại theo hướng không chỉ hỗ trợ phần mềm hay nền tảng bán hàng, mà cần xây dựng hệ sinh thái số phù hợp với đặc thù khu vực tập thể.

Song song, biến đổi khí hậu đang đẩy nhiều HTX nông nghiệp vào trạng thái rủi ro thường trực. Hạn mặn, lũ cực đoan, dịch bệnh cây trồng vật nuôi không còn là rủi ro bất thường mà dần trở thành điều kiện sản xuất mới. Điều này khiến thích ứng khí hậu không còn là nội dung môi trường đơn lẻ, mà gắn trực tiếp với sống còn của HTX.

Một thách thức lớn khác là vốn. Đây có lẽ vẫn là “nút thắt của mọi nút thắt”. Ngay cả nhiều HTX được coi là ngôi sao, có đầu ra ổn định, vẫn khó tiếp cận tín dụng vì thiếu tài sản thế chấp, mô hình quản trị chưa đáp ứng yêu cầu ngân hàng hoặc chưa có cơ chế tài chính phù hợp cho đặc thù HTX. Bài toán ở đây không chỉ là tăng cho vay, mà là thiết kế lại công cụ tài chính cho khu vực này.

Trong khi đó, mở rộng thị trường cũng nổi lên như một hướng đi quan trọng. Việc Liên minh HTX Việt Nam thúc đẩy hợp tác với Sri Lanka và các đối tác quốc tế cho thấy chiến lược đưa sản phẩm HTX ra ngoài biên giới không còn là câu chuyện thử nghiệm. Khi áp lực tiêu thụ trong nước lớn hơn, xuất khẩu và kết nối thị trường quốc tế trở thành lối mở đáng chú ý.

Giữa nhiều vấn đề được bàn thảo trong tháng 4, bảo hiểm nông nghiệp nổi lên như một mảnh ghép còn thiếu nhưng ngày càng cấp thiết.

Thực tế lâu nay, nông dân và HTX gần như đang tự gánh phần lớn rủi ro thiên tai, dịch bệnh. Trong khi đó, bảo hiểm nông nghiệp phát triển chậm, độ bao phủ thấp, sản phẩm chưa phù hợp, chi phí cao và thủ tục bồi thường còn phức tạp khiến công cụ đáng lẽ là “lá chắn” này chưa phát huy vai trò.

Cách tiếp cận này có logic rõ ràng, HTX giúp tập hợp nhu cầu, chuẩn hóa sản xuất, giảm chi phí giao dịch và tạo dữ liệu đầu vào cho thiết kế sản phẩm bảo hiểm.

Đây không chỉ là câu chuyện an sinh, mà liên quan trực tiếp khả năng duy trì sản xuất bền vững trong bối cảnh rủi ro khí hậu ngày càng lớn.

Nếu tín dụng là bệ phóng tăng trưởng, thì bảo hiểm chính là tấm đệm an toàn. Một khu vực kinh tế muốn đi xa khó thiếu một trong hai.

Nhìn tổng thể, tháng 4/2026 không chỉ là tháng cao điểm hoạt động của khu vực HTX, mà phần nào phản ánh một chu kỳ tư duy phát triển mới đang hình thành.

Ở đó, HTX được đặt trong mối liên hệ với kinh tế tư nhân, với chuyển đổi số, với thị trường quốc tế, với tài chính xanh và với quản trị rủi ro hiện đại. Đây là khác biệt căn bản so với cách tiếp cận cũ vốn thiên về hỗ trợ đơn lẻ.

Dĩ nhiên, từ diễn đàn tới thực tiễn còn khoảng cách lớn. Những điểm nghẽn về thể chế, vốn, công nghệ, nhân lực hay chất lượng liên kết chưa thể tháo gỡ trong một sớm một chiều.

Nhưng điều quan trọng là khu vực kinh tế hợp tác đã không còn chỉ bàn về khó khăn, mà đang bàn nhiều hơn về cơ hội, mô hình phát triển và cách tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái kinh tế.

Và nếu những động lực được khơi mở từ diễn đàn, từ các mô hình ngôi sao và từ những cải cách đang manh nha tiếp tục được nuôi dưỡng, khu vực kinh tế hợp tác có cơ sở để bước ra khỏi “vùng trũng chính sách”, tiến gần hơn tới vai trò một động lực bổ sung cho tăng trưởng bao trùm và bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

.....................................................
Bài: Hiến Nguyễn
Ảnh: Phạm Hòa