Sự lãng phí này đã vượt ra ngoài tầm kiểm soát, trở thành một gánh nặng kinh tế rõ rệt. Các số liệu thống kê cho thấy, mỗi năm, Việt Nam có hơn 8 triệu tấn thực phẩm bị thất thoát hoặc vứt bỏ dù chúng vẫn còn khả năng sử dụng hoặc tận dụng được.

Nghịch lý kép

Con số này không chỉ đưa Việt Nam vào danh sách các quốc gia lãng phí thực phẩm hàng đầu khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, mà còn gây ra thiệt hại về kinh tế lên đến khoảng 3,9 tỷ USD mỗi năm. Mức tổn thất này chiếm gần 2% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP), một con số lớn hơn nhiều so với thiệt hại của nhiều thiên tai nghiêm trọng.

Lãng phí diễn ra ở mọi khâu, từ kỹ thuật canh tác và bảo quản lạc hậu tại nông trại, việc loại bỏ thực phẩm "không đạt chuẩn" thẩm mỹ tại các cơ sở chế biến, cho đến thói quen mua sắm số lượng lớn và dọn dẹp thức ăn thừa tại các nhà hàng, khách sạn hay hộ gia đình, trong đó cơm, bún, phở, mì chiếm tỷ trọng lớn nhất trong các loại thức ăn bị lãng phí.

Đáng nói hơn, sự lãng phí khổng lồ này lại diễn ra song song với một cuộc khủng hoảng niềm tin về an toàn vệ sinh thực phẩm (ATVSTP). Nguồn thực phẩm sạch, có nguồn gốc rõ ràng vẫn không đủ để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người tiêu dùng, trong khi thực phẩm bẩn và ngộ độc vẫn là mối đe dọa thường trực.

Theo báo cáo từ các cơ quan chức năng, hàng nghìn người phải nhập viện vì ngộ độc thực phẩm mỗi năm. Chỉ tính riêng các vụ ngộ độc lớn trong một năm gần đây, đã có hơn 4.049 người bị ảnh hưởng. Thực phẩm thừa từ các cơ sở uy tín, như nhà hàng hay siêu thị lớn, thường là thực phẩm đảm bảo chất lượng nhưng bị loại bỏ vì lý do thẩm mỹ hoặc gần hết hạn. Đây chính là "kho vàng" tiềm năng để lấp đầy khoảng trống thực phẩm sạch.

Tuy nhiên, thị trường tận dụng đồ ăn thừa ở Việt Nam lại chưa thể phát triển do một loạt các rào cản về vấn đề pháp lý và trách nhiệm. Các doanh nghiệp lớn e ngại rủi ro pháp lý nếu thực phẩm quyên góp hoặc bán lại gây ra sự cố, bởi Việt Nam thiếu một hành lang pháp lý rõ ràng bảo vệ người quyên góp.

Không dừng lại ở đó, sự thiếu vắng công nghệ kết nối. Không có một nền tảng công nghệ đủ mạnh để kết nối nhanh chóng và minh bạch giữa nguồn cung dư thừa và người mua trong thời gian ngắn, đảm bảo yếu tố an toàn và kịp thời. Bên cạnh đó, văn hóa tiêu dùng và nhận thức cũng là một trở ngại. Người Việt vẫn còn tâm lý ngại mua hoặc tiêu thụ thực phẩm "thừa" hoặc "giảm giá" dù chất lượng vẫn được đảm bảo, đồng thời hệ thống hậu cần và chuỗi lạnh còn nhiều hạn chế để thu gom và bảo quản thực phẩm thừa một cách nghiêm ngặt.

Bài học từ 'Kinh tế thừa' châu Á

Trong khi Việt Nam còn đang loay hoay tìm lời giải, nhiều quốc gia lân cận đã biến lãng phí thực phẩm thành cơ hội kinh doanh hiệu quả, chủ yếu bằng cách tận dụng sức mạnh của công nghệ. Singapore là một ví dụ điển hình với ứng dụng Treatsure, hợp tác với các chuỗi khách sạn 5 sao. Thay vì vứt bỏ thức ăn buffet còn thừa sau giờ phục vụ, Treatsure cho phép người dùng đặt mua một "hộp tự chọn" các món ăn cao cấp này với mức giá giảm sâu. Mô hình này không chỉ giúp tiết kiệm ước tính khoảng 30 tấn thực phẩm kể từ khi ra mắt, mà còn mang lại bữa ăn chất lượng với giá rẻ cho cộng đồng.

Tương tự, Hong Kong, nơi áp lực về bãi chôn lấp chất thải rất lớn, đã phát triển mô hình "Giỏ Bí Ẩn". Các ứng dụng bán những giỏ sản phẩm còn tươi ngon nhưng sắp hết hạn từ các chuỗi cửa hàng với mức chiết khấu tối thiểu 50%, giúp giải quyết tình trạng tồn đọng hàng hóa nhanh chóng và hiệu quả.

Những mô hình này chứng minh rằng, công nghệ có thể thu hẹp khoảng cách giữa nguồn cung dư thừa và nhu cầu thực phẩm với tốc độ nhanh, minh bạch và an toàn.

Nếu áp dụng thành công những bài học này, cơ hội "vàng" sẽ mở ra cho Việt Nam. Việc phát triển một thị trường đồ ăn thừa chuyên nghiệp sẽ giúp đất nước tiết kiệm được một phần đáng kể trong khoản tổn thất 3,9 tỷ USD mỗi năm.

Ngay cả khi chỉ cứu vớt được 10% số thực phẩm lãng phí có giá trị, con số tiết kiệm đã lên đến gần 400 triệu USD hàng năm. Hơn thế nữa, thị trường này còn thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn bằng cách chuyển hóa thực phẩm thừa thành các sản phẩm có giá trị khác như phân hữu cơ hay thức ăn chăn nuôi.

Về mặt xã hội, thị trường đồ ăn thừa chính là cầu nối quan trọng giữa các nhà cung cấp thực phẩm chất lượng nhưng dư thừa với các tổ chức từ thiện, góp phần hỗ trợ hàng triệu người khó khăn tiếp cận nguồn thực phẩm an toàn.

Cuối cùng, lợi ích môi trường là không thể phủ nhận, khi việc giảm lãng phí thực phẩm đồng nghĩa với việc giảm đáng kể lượng khí mêtan, một loại khí nhà kính mạnh thải ra từ các bãi rác.

Để phá vỡ nghịch lý hiện tại, Việt Nam cần một chiến lược đồng bộ, bao gồm việc ban hành chính sách bảo vệ người quyên tặng để giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp, khuyến khích và hỗ trợ các công ty, HTX khởi nghiệp phát triển nền tảng công nghệ quản lý hàng tồn kho, và tăng cường giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc giảm thiểu lãng phí và thay đổi thói quen tiêu dùng. Đây là thách thức nhưng cũng là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế của mình trên bản đồ phát triển bền vững toàn cầu.

Tùng Lâm