Bằng chứng rõ nét nhất là năm 2015, xuất khẩu đã không đạt được như mục tiêu đề ra là tăng trưởng 10% khi tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2015 ước đạt khoảng 162,4 tỷ USD, chỉ tăng khoảng 8,1% so với năm 2014, tương đương 12,2 tỷ USD.

Trong đó, theo Bộ NN&PTNT, kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thuỷ sản tháng 12 năm 2015 ước đạt 2,65 tỷ USD, đưa giá trị xuất khẩu của ngành năm 2015 đạt 30,14 tỷ USD, giảm 0,8% so với cùng kỳ năm 2014.

“Được mùa mất giá”

Ngoài những nguyên nhân khách quan dẫn tới tình trạng xuất khẩu không đạt được mục tiêu đề ra, theo các chuyên gia, một phần cũng là do thị trường xuất khẩu truyền thống đã chật hẹp và ngày càng cạnh tranh gay gắt, trong khi chúng ta chưa tìm được nhiều thị trường mới.

Đặc biệt, vấn đề đầu ra cho mặt hàng nông sản nhiều năm qua luôn là vấn đề được đưa ra bàn luận song đến nay tình trạng “được mùa mất giá” vẫn cứ diễn ra. Chẳng hạn như với mặt hàng dưa hấu, dù là dịp giáp Tết, song người dân ở huyện Đức Linh và Tánh Linh (Bình Thuận) đang ở trong tình cảnh bán 10kg dưa mới đủ mua được một ổ bánh mỳ…

Thậm chí, người nông dân ở đây còn cho biết đấy là mức giá còn bán được vì tệ hơn là chẳng ai hỏi mua, phải tự đổ bỏ nông sản do mình làm ra. Nguyên nhân dưa hấu mất giá là do không thể xuất sang thị trường Trung Quốc, trong khi thị trường nội địa chỉ tiêu thụ một số lượng rất nhỏ.

Tình cảnh này cũng đã được dự báo trước đó, khi trung tuần tháng 12/2015, Bộ Công Thương cùng Bộ NN&PTNT đã tổ chức một hội nghị bàn về giải pháp cho tình trạng nguy cơ Trung Quốc giảm nhập từ Việt Nam.

Tại hội nghị, các cơ quan quản lý cho rằng để đẩy mạnh tiêu thụ dưa hấu cần phải có kênh phân phối để đưa mặt hàng dưa hấu có thể tiếp cận sâu vào thị trường Trung Quốc. Việc điều tiết rất cần sự tham gia của tỉnh Lạng Sơn, công an và hải quan để đảm bảo năng lực thông quan ở biên giới. Dù giải pháp là vậy, song xem ra hiệu quả vẫn chưa cao.

Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2015, triển khai nhiệm vụ 2016, Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ mới tổ chức, ông Nguyễn Thanh Nghị, Bí thư Tỉnh ủy Tỉnh Kiên Giang, cho biết ba năm qua xuất khẩu của Kiên Giang không đạt chỉ tiêu, riêng năm 2015, tỉnh sản xuất được hơn 4,64 triệu tấn lương thực, hơn 677.000 tấn thủy sản “nhưng tiêu thụ khó khăn, giá cả thấp, đời sống nhân dân chưa được cải thiện”. Ông Nghị cho rằng nguyên nhân là do sản xuất của Kiên Giang chưa bài bản từ quy hoạch cho tới thị trường.

Trước tình trạng tắc đầu ra khi tiêu thụ sản phẩm do thiếu thị trường, Thứ trưởng Bộ Công Thương Đỗ Thắng Hải thừa nhận vẫn có một số vấn đề mà hệ thống xúc tiến thương mại (XTTM) của chúng ta cần khắc phục.

Hiệu quả của hoạt động XTTM mới chỉ dừng ở những hoạt động bề nổi như các hội chợ, triển lãm, hội thảo… mà ít nội dung đi vào thực chất.

Vướng mắc kinh phí

Thứ nhất, nguồn nhân lực làm công tác XTTM cần phải được nâng cao cả số lượng và chất lượng. Thứ hai, việc đầu tư cho các hoạt động XTTM vẫn còn hạn chế so với thế giới cũng như các nước trong khu vực. Chẳng hạn như kinh phí dành cho Chương trình XTTM quốc gia của Việt Nam hiện nay tính trên kim ngạch xuất khẩu chỉ bằng 0,003% (so với mức trung bình của thế giới là 0,11%, theo nghiên cứu của World Bank có tựa đề “Export Promotion Agencies: What works and what doesn’t”). Tính theo tỷ lệ phần trăm chỉ tương đương 1/30 tỷ lệ trung bình của toàn thế giới, bằng 1/4 so với Bangladesh, bằng 1/10 so với Thái Lan. Do vậy, Bộ Công Thương đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc phê duyệt Chương trình XTTM, nhiều đề án tốt, có tính khả thi cao và thiết thực phục vụ trực tiếp trong việc đẩy mạnh xuất khẩu và an sinh xã hội nhưng do không có kinh phí, nên không được đưa vào phê duyệt thực hiện.

Về vấn đề này, ông Bùi Huy Sơn, Cục trưởng Cục xúc tiến thương mại, cho biết vẫn biết nhiệm vụ của Cục XTTM cũng như các cơ quan XTTM trong cả nước là hỗ trợ cho khoảng 600.000 DN phát triển kinh doanh mở rộng thị trường. Song trong quá trình thực hiện, Cục gặp không ít khó khăn.

Cụ thể, theo ông Sơn, mặc dù đã được Chính phủ quan tâm nhưng nguồn kinh phí cho hoạt động này thấp hơn rất nhiều so với yêu cầu của các đơn vị. Năm 2015, Bộ Công Thương tiếp nhận 389 đề án XTTM với tổng kinh phí đề nghị được ngân sách Nhà nước hỗ trợ là 240 tỷ đồng. Tuy nhiên, ngân sách chỉ bố trí được 100 tỷ đồng cho hoạt động này.

Năm 2016, Bộ Công Thương dự kiến tiếp nhận 496 đề án (tăng 27% so với năm ngoái) với mức kinh phí đề xuất là 296,4 tỷ đồng, tuy nhiên chỉ được bố trí 90 tỷ đồng, đáp ứng khoảng 30% nhu cầu.

“Không chỉ khó về kinh phí, một khó khăn nữa mà chúng tôi gặp phải là năng lực cạnh tranh của chính các DN khi tham gia các hoạt động XTTM còn hạn chế. Đồng thời, một số đơn vị chủ trì còn thụ động, phụ thuộc nhiều vào đơn vị cung cấp dịch vụ, dẫn tới việc lựa chọn DN, hàng hóa tham gia hoạt động chưa đáp ứng được yêu cầu”, ông Sơn cho biết.

Trước đó, ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch Hiệp hội các Doanh nghiệp vừa và nhỏ Tp.Hà Nội (HASMEA), từng cho biết hoạt động XTTM nhiều năm qua vẫn chưa có gì thay đổi. Hiệu quả của hoạt động XTTM mới chỉ dừng ở những hoạt động bề nổi như các hội chợ, triển lãm, hội thảo… mà ít nội dung đi vào thực chất. Thực trạng trên khiến DN tỏ ra lo lắng khi thị trường xuất khẩu “mở cửa” thì thông tin cho DN lại bị “đóng”. Tiếp đó là cung cầu chưa gặp nhau.

Vì vậy, theo Thứ trưởng Đỗ Thắng Hải, thời gian tới, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, để phát triển bền vững và gia tăng kim ngạch xuất khẩu, ngoài các thị trường truyền thống, việc đẩy mạnh xuất khẩu vào những thị trường mới sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh kim ngạch xuất khẩu và tránh bị phụ thuộc quá nhiều vào một vài thị trường truyền thống.

Lê Thúy