Gõ từ khóa “đổi tiền mới”, “đổi tiền lì xì” trên Facebook hay Zalo, người dùng dễ dàng tìm thấy hàng chục hội nhóm với hàng chục nghìn thành viên. Tại đây, hoạt động mua bán diễn ra tấp nập với những lời chào mời như “tiền nguyên tem”, “giao tận nơi”. Từ mệnh giá 500 đồng đến 500.000 đồng đều được rao bán công khai với mức phí chênh lệch cao ngất ngưởng, tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho người dân.

Loạn giá phí trên "chợ mạng"

Thị trường “chợ đen” năm nay ghi nhận mức phí đổi tiền tăng mạnh so với các năm trước. Theo khảo sát của VnBusiness, các đầu mối đổi tiền đang thiết lập một mặt bằng giá mới, phân hóa rõ rệt theo từng mệnh giá.

Cụ thể, với các mệnh giá lớn như 200.000 đồng và 500.000 đồng, mức phí dao động phổ biến từ 3 – 3,5%. Mệnh giá trung bình 100.000 đồng có mức phí cao hơn, khoảng 5 – 6%. Đáng chú ý, ngay cả tiền "hàng lướt" (tiền đã qua sử dụng nhưng độ mới đạt 90-99%) cũng được định giá tỉ mỉ: loại 90% mới phí 0,7%/tệp, trong khi loại 99% mới có phí lên tới 2,5%/tệp.

Sốc nhất phải kể đến mức phí của các loại tiền mệnh giá nhỏ - vốn là "mặt hàng" được săn đón nhất để đi lễ chùa hoặc lì xì theo quan niệm "lộc nhỏ đầu năm". Tiền mệnh giá 10.000 đồng và 20.000 đồng có phí đổi từ 10 – 25% tùy số lượng. Riêng mệnh giá 2.000 đồng, mức phí đã chạm ngưỡng 40 – 50%. Điều này đồng nghĩa, nếu muốn đổi 200.000 đồng tiền mệnh giá 2.000 đồng, khách hàng phải bỏ ra tổng cộng 300.000 đồng.

Cá biệt, mệnh giá 1.000 đồng năm nay trở thành "hàng hiếm" với mức phí chênh lệch được đẩy lên tới 120%. Một đầu mối đổi tiền online thản nhiên báo giá: "Đổi 100.000 đồng tiền 1.000 đồng thì phí là 120.000 đồng, tổng thanh toán 220.000 đồng". Lý giải cho mức giá không tưởng này, các chủ buôn cho rằng tiền 1.000 đồng hiện gần như không còn lưu thông nhiều, nguồn cung cực kỳ khan hiếm nên "giá nào cũng có người mua".

Chị Lê Bích Ngọc (phường Hoàng Liệt, Hà Nội) chia sẻ, dù biết phí đắt nhưng chị vẫn chấp nhận đổi để có những tờ tiền phẳng phiu, sạch sẽ mừng tuổi con cháu, coi đó là giá trị tinh thần ngày Tết. Tâm lý của chị Ngọc cũng là suy nghĩ chung của đại đa số người dân Việt Nam. Với nhiều người, tiền lì xì không nặng về giá trị vật chất mà mang ý nghĩa tinh thần, là lời chúc may mắn. Chính vì chữ "lộc" này mà nhiều người trẻ tặc lưỡi chấp nhận trả mức phí cao, coi đó là khoản chi phí cho sự tiện lợi, thay vì phải chờ đợi xếp hàng tại ngân hàng mà chưa chắc đã đổi được.

Nắm bắt được tâm lý ngại khó và "sợ hết hàng" của khách, các đối tượng kinh doanh tiền lẻ tung ra đủ chiêu trò. Trong vai người có nhu cầu, phóng viên liên hệ với tài khoản Facebook Tunuong tn và được báo giá tiền mệnh giá 20.000 đồng có phí lên tới 9,5%. Một tài khoản khác tên Thu H. lại chào mời hình thức "cộng tác viên": Nếu khách đổi số lượng lớn từ 200-300 triệu đồng sẽ được giảm phí 3-4%, biến người mua thành mắt xích trung gian phân phối lại để hưởng lời.

Không chỉ trên mạng, tại các khu vực đền chùa như ở Tây Hồ (Hà Nội), dịch vụ đổi tiền cũng diễn ra công khai. Các chủ cửa hàng đồ lễ cất tiền trong cốp xe, sẵn sàng đáp ứng mọi mệnh giá với mức phí tăng dần khi càng sát Tết.

Coi chừng tiền mất, tật mang

TNgân hàng Nhà nước (NHNN) cho biết từ năm 2021 đã hạn chế in tiền lẻ mới (dưới 10.000 đồng) dịp Tết để tiết kiệm ngân sách và kiểm soát nguồn cung. Tuy nhiên, chính sự hạn chế nguồn cung chính thống đã vô tình tạo "mảnh đất màu mỡ" cho các dịch vụ đổi tiền trái phép trục lợi. Lợi dụng sự khan hiếm, các đối tượng đầu cơ đã gom hàng từ sớm và đẩy giá lên cao vào dịp cận Tết.

Điều đáng báo động là rủi ro pháp lý mà người dân phải đối mặt. Theo Nghị định 88/2019/NĐ-CP, hoạt động đổi tiền lẻ, tiền mới nhằm hưởng chênh lệch là hành vi trái pháp luật. Cụ thể, cá nhân vi phạm có thể bị phạt từ 20 – 40 triệu đồng; đối với tổ chức, mức phạt tăng gấp đôi, lên tới 80 triệu đồng.

Nghiêm trọng hơn, môi trường giao dịch trôi nổi trên mạng xã hội tiềm ẩn nguy cơ lừa đảo rất lớn. Nhiều đối tượng yêu cầu khách chuyển khoản cọc rồi chặn liên lạc. Nguy hiểm hơn, kẻ gian có thể trà trộn tiền giả, tiền rách, hoặc rút ruột (thiếu số lượng tờ trong tệp) để lừa khách hàng. Nếu sử dụng tiền giả để giao dịch (dù vô tình), người dân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Các đối tượng lừa đảo chiếm đoạt tài sản cũng đối mặt với án tù, mức cao nhất có thể lên tới chung thân.

Trước thực trạng bát nháo của thị trường tiền lẻ, NHNN đã có công văn yêu cầu các ngân hàng và chi nhánh tăng cường kiểm tra, giám sát, đảm bảo hoạt động thanh toán an toàn, thông suốt dịp Tết 2026; đồng thời ngăn chặn cán bộ ngân hàng tuồn tiền mới ra ngoài để trục lợi.

Các chuyên gia tài chính và luật sư đưa ra lời khuyên cấp thiết cho người dân: Tuyệt đối không giao dịch qua các kênh trôi nổi trên mạng xã hội để tránh tiếp tay cho hành vi vi phạm pháp luật và rủi ro mất tiền oan.

Không chuyển khoản đặt cọc cho người lạ. Cần kiểm tra kỹ lưỡng số lượng và chất lượng tiền (soi seri, kiểm tra độ thật/giả) nếu bắt buộc phải giao dịch tiền mặt.

Một chuyên gia văn hóa, chia sẻ: "Lì xì là nét đẹp văn hóa cầu chúc may mắn, không nên quá đặt nặng hình thức tiền mới hay cũ. Trong bối cảnh công nghệ số, lì xì qua ví điện tử, chuyển khoản với những con số đẹp, lời chúc ý nghĩa cũng là một xu hướng văn minh, an toàn và tiện lợi".

Tết là dịp để sum vầy và trao nhau những điều tốt đẹp. Đừng để tâm lý "sính" tiền mới hay mong muốn "có lộc" đầu năm đẩy bản thân vào những rắc rối pháp lý hoặc trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo. Sự tỉnh táo và tuân thủ pháp luật chính là "lộc" lớn nhất, đảm bảo một cái Tết an vui, trọn vẹn cho mỗi gia đình.

Huyền Anh