Tổng hợp gần đây của Bộ NN&PTNT, cả nước hiện có 5.096 làng nghề. Số làng nghề truyền thống được Chính phủ công nhận là 1.748 làng nghề, trong đó nhiều làng nghề lâu đời từ 500 - 1.000 năm tuổi, được cả nước và quốc tế biết đến, như làng lụa Vạn Phúc, tranh Đông Hồ, gốm sứ Bát Tràng…

Những thách thức không nhỏ

Các làng nghề thủ công truyền thống hiện đang thu hút lực lượng lớn lao động, có thời điểm lên tới trên 13 triệu lao động, trong đó khoảng 35% lao động thường xuyên. Làng nghề có ưu thế huy động già trẻ gái trai làm nghề lúc nông nhàn, ngay cả các em học sinh cũng tranh thủ làm nghề bán thời gian. Thu nhập bình quân của lao động làng nghề cao gấp 2 - 3 lần lao động nông nghiệp.

Theo đánh giá, làng nghề không chỉ có ý nghĩa to lớn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống vật thể và phi vật thể, mà còn góp phần quan trọng vào nâng cao thu nhập người dân trong công cuộc xây dựng nông thôn mới. Tuy thế, làng nghề hiện nay còn nhiều tồn tại và luôn nhức nhối vấn nạn ô nhiễm môi trường.

Từ đất Bắc Ninh vốn có ưu thế lớn làng nghề, ông Nguyễn Trần Hiệp - Giám đốc HTX Gỗ mỹ nghệ Hiệp Thắng (thị xã Từ Sơn), đã trăn trở kiến nghị, làng nghề cần được tổ chức lại sản xuất theo mô hình HTX, hoặc Liên hiệp HTX tiểu thủ công nghiệp.

Làng nghề và HTX làng nghề cần có chính sách hỗ trợ bảo tồn và phát triển. Bởi thực tế hiện nay HTX trong làng nghề thiếu vốn, chưa có mặt bằng làm trụ sở, nhà xưởng… Trong xu thế hội nhập quốc tế, các cơ sở kinh tế làng nghề chủ yếu làm theo mô hình công ty hay hộ làng nghề, dẫn tới chưa tạo liên kết chặt chẽ, yếu kém về kỹ thuật công nghệ và không ổn định về thị trường tiêu thụ.

Phải nói thêm về thực trạng các cấp chính quyền vừa nhận thức chưa đúng về HTX, vừa thiếu quan tâm phát triển HTX trong làng nghề. Chuyện có thật ở huyện Thạch Thất (Hà Nội), ở vùng tâm điểm “đất trăm nghề” nhưng vai trò HTX làng nghề thiếu vắng và mờ nhạt. Gần đây, cán bộ cấp huyện trực tiếp quản lý HTX vẫn cho rằng chính quyền chú trọng hỗ trợ HTX nông nghiệp vì tính xã hội cao, còn HTX trong làng nghề chủ yếu các hộ làng nghề biến tướng, nên huyện không mấy quan tâm (?).

Theo Liên minh HTX Việt Nam, một nhược điểm rất lớn của làng nghề, là việc liên kết theo chuỗi các khâu từ thiết kế mẫu mã, sản xuất và tiêu thụ sản phẩm còn hạn chế. Đa số làng nghề chậm thay đổi về mô hình, chủ yếu kinh doanh theo hộ nghề, còn mô hình DN và HTX rất ít. Đó cũng là nguyên nhân cơ bản khiến làng nghề vẫn manh mún nhỏ lẻ, chưa thể phát triển mạnh. Bởi lẽ, kinh doanh theo hộ nghề rất khó tiếp cận với vốn vay, công nghệ và thị trường.

HTX làng nghề rất cần vốn và mặt bằng nhà xưởng để phát triển

Phát triển HTX làng nghề

Gs.Ts. Nguyễn Thiện Nhân - Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, từng nhấn mạnh rằng cần nhận thức lại về giá trị các làng nghề, nếu chỉ đơn thuần là tạo công ăn việc làm thì chỉ cần địa phương lo, nhưng đây là cả giá trị văn hóa dân tộc thì Nhà nước, các cấp ngành phải cùng chung tay để gìn giữ phát triển làng nghề.

Theo Gs.Ts. Nguyễn Thiện Nhân, nếu có HTX làng nghề và một tổ nghiên cứu thị trường và mẫu mã, chỉ cần 3 - 4 người cùng nghiên cứu về thị trường và phổ biến những thông tin đó cho tất cả các hộ, từ đó có thể quyết định sẽ làm sản phẩm gì và thiết kế thế nào cho phù hợp… chắc chắn hiệu quả sẽ cao hơn.

Trong một tham luận mới đây, ông Võ Kim Cự - Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam, đã phân tích, để tạo ra sức mạnh cạnh tranh một hộ nghề không làm được thì phải gắn làng nghề với phát triển HTX. Mô hình HTX vừa tạo động lực cho từng hộ nghề, vừa giải quyết những nhu cầu chung, sản xuất làng nghề mới đạt hiệu quả cao hơn, trên cơ sở chất lượng sản phẩm và sức cạnh tranh của làng nghề nâng cao.

Theo Chủ tịch Võ Kim Cự, trước mắt, chọn lọc ở các địa phương việc đổi mới mô hình sản xuất kinh doanh ở cơ sở, trong đó chú trọng việc khuyến khích liên kết các hộ nghề sản xuất theo mô hình HTX hoặc tổ hợp tác.

Cùng với đó, Nhà nước và các cấp ngành tập trung giải quyết vấn đề đất đai cho làng nghề, giải quyết ô nhiễm môi trường làng nghề, vận dụng các chính sách về vốn cho làng nghề, xây dựng thương hiệu, bảo đảm đầu vào và đầu ra tiêu thụ sản phẩm ổn định cho các làng nghề.

Lưu Đoàn