Theo số liệu của Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Việt Nam đã có hơn 300 dự án, chương trình đăng ký thực hiện theo tiêu chuẩn tín chỉ carbon, với khoảng 150 chương trình, dự án được cấp trên 40 triệu tín chỉ carbon.

Từ những con số biết nói

Thực tế từ các dự án đã thành công cho thấy, tín chỉ carbon không còn là khái niệm xa vời mà đã có biểu giá và người mua cụ thể.

Trao đổi với VnBusiness, ông Nguyễn Hữu Tuệ, Giám đốc HTX Nguyễn Gia, cho biết HTX đã chuyển đổi phần lớn đàn gà sang nuôi theo hình thức không nhốt lồng, áp dụng các quy trình xử lý chất thải hiệu quả. Đến nay, HTX đã đạt được chứng nhận và bắt đầu thực hiện bán tín chỉ carbon. HTX đã mời một đơn vị về đo đạc và xác định giá bán ở mức hơn 2 USD/tín chỉ.

“Giá tín chỉ carbon trong chăn nuôi không chỉ đến từ việc giảm phát thải mà còn được định giá thêm nhờ yếu tố phúc lợi động vật. Đây là điều mà nhiều tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước quan tâm”, Giám đốc HTX Nguyễn Gia cho biết.

Đó là trong lĩnh vực nông nghiệp, còn trong lĩnh vực lâm nghiệp, chương trình ERPA vùng Bắc Trung Bộ thông qua các HTX đã bán 10,3 triệu tín chỉ cho World Bank với giá 5 USD/tín chỉ, thu về khoảng 1.200 tỷ đồng. Đây là minh chứng cho việc bảo vệ rừng có thể tạo ra doanh thu trực tiếp.

Từ những mô hình này cho thấy, trong quá trình thực hiện theo tiêu chuẩn carbon, một mình hộ nông dân nếu độc lập thực hiện sẽ có nhiều khó khăn do quá trình sản xuất, chi phí thẩm định, đo đạc và cấp chứng nhận quốc tế rất đắt đỏ.

Theo ông Nguyễn Hữu Tuệ, HTX đã phải mời riêng Trường Đại học Nông Lâm  về đo đạc, thẩm định. Tuy nhiên, có một điều thuận lợi là khi người dân liên kết sản xuất trong HTX sẽ thuận lợi trong việc “kéo” doanh nghiệp về liên kết hỗ trợ để triển khai sản xuất theo quy trình.

Lúc này, doanh nghiệp đóng vai trò là đơn vị dẫn dắt kỹ thuật, hỗ trợ HTX một phần kinh phí để chuyển đổi sản xuất và bao tiêu. Sự đồng hành này giúp HTX yên tâm về đầu ra và quy trình kỹ thuật đạt chuẩn quốc tế.

Bên cạnh sự dẫn dắt của doanh nghiệp, các chuyên gia cho rằng, để sản xuất theo tiêu chuẩn carbon, HTX chính là trọng tâm khi đóng vai trò chuyển đổi diện tích nhỏ lẻ thành vùng nguyên liệu tập trung (quy mô lớn), đủ điều kiện để đăng ký dự án carbon. Đồng thời, HTX là đơn vị trực tiếp giám sát quy trình sản xuất của thành viên để đảm bảo tính minh bạch cho các đơn vị kiểm định.

Tuy nhiên, để thương mại hóa thành công, TS Vũ Duy Hoàng, Học Viện  Nông nghiệp Việt Nam, cho biết tín chỉ carbon là một mô hình và cũng là một loại tài sản mới. HTX chính là phần gốc để đảm bảo quy chuẩn sản xuất, muốn đảm bảo đúng tiêu chuẩn, cần minh bạch hóa dữ liệu phát thải.

Đây là điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp liên kết tiếp tục lo phần ngọn là thị trường. Khi gốc và ngọn khớp lại với nhau, thành viên HTX sẽ  được hưởng lợi.

 Đến  "nút thắt" cần tháo gỡ

Dù tiềm năng lớn nhưng trong quá trình sản xuất theo chuẩn tín chỉ carbon, các HTX vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Có HTX được tham gia dự án, được hỗ trợ từ kỹ thuật đến đầu ra. Nhưng hiện nay, có những HTX xác định phải chủ động sản xuất kinh doanh theo quy trình, tự  bỏ các chi phí ban đầu như phí tư vấn, đo đạc và thẩm định độc lập dự án carbon…

Ông Bùi Quang Tuấn, Giám đốc HTX nông nghiệp Cây Trôm (Tây Ninh) cho biết có những HTX thường gặp khó khăn về tài chính. Việc bỏ vốn vào thực hiện quy trình tín chỉ carbon thường kéo dài 2-5 năm mới có thể bán được tín chỉ.

“Điều này thực chất cũng gây kho khăn cho HTX trong quá trình sản xuất kinh doanh hàng ngày”, ông Bùi Quang Tuấn nói.

Ngoài ra, giá tín chỉ carbon trên thị trường tự nguyện thường biến động. Nếu trong quá trình sản xuất của HTX, chi phí đầu tư ban đầu quá cao trong khi giá bán tại thời điểm thẩm định sụt giảm, HTX đối mặt với nguy cơ thua lỗ.

“Dù đạt tiêu chuẩn nhưng không phải lúc nào HTX cũng bán được tín chỉ carbon. Đây là rủi ro thị trường mà những người đi theo con đường này phải chấp nhận”, ông Nguyễn Hữu Tuệ cho biết.

Đặc biệt, nếu trong quá trình sản xuất, các thành viên không tuân thủ quy trình rất khó tạo ra sự đồng nhất, kho đảm bảo quy trình đã đăng ký. Điều này khiến kết quả đo đạc cuối cùng có thể không đạt số lượng tín chỉ như kỳ vọng.

Ông Đặng Thái Hiện, Giám đốc HTX nông nghiệp Lộc Phát 1 (An Giang), cho biết để thực hiện tưới ngập khô xen thì khả năng điều tiết nước cần linh hoạt, khu vực sản xuất phải bằng phẳng để rút nước thuận lợi.

Nhưng thực tế hiện nay, nhiều vùng trồng chưa đảm bảo về mặt phẳng và hệ thống thuỷ lợi xuống cấp nên không rút thoát nước theo đúng yêu cầu, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng nông sản hàng hoá.

Có thể thấy, việc các HTX tham gia thị trường carbon không chỉ cùng thực hiện mục tiêu giảm phát thải, mà cho thấy đây một ngành nhiều tiềm năng cho khu vực kinh tế tập thể, HTX.

Với dư địa lớn, nếu các HTX tận dụng tốt sự đồng hành của doanh nghiệp và sự hỗ trợ từ chính sách, việc nâng cao thu nhập cho thành viên thông qua mô hình tăng trưởng xanh là hoàn toàn khả thi.

Huyền Trang