Vấn đề trên được nhấn mạnh tại Nghị quyết phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 2/2017 mà Thủ tướng Chính phủ vừa ký ban hành.

Nghị quyết yêu cầu Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tư pháp rà soát, đề xuất sửa đổi chính sách đất đai, tạo thuận lợi cho tích tụ, tập trung ruộng đất, mở rộng hạn điền cho sản xuất nông nghiệp quy mô lớn trong quý III/2017.

Doanh nghiệp cần đất

Có thể thấy, việc tích tụ đất đai cho doanh nghiệp (DN) rót vốn đầu tư sản xuất nông nghiệp trong bối cảnh hội nhập là điều được giới chuyên gia nhiều lần khuyến nghị. Như đề xuất của chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, trong định hướng phát triển nông nghiệp Việt Nam, bên cạnh việc xuất hiện các trang trại trung bình và lớn, cần thay đổi lớn trong cách thức sử dụng đất theo hướng linh hoạt hơn.

Phải nhìn nhận thực tế, sức hấp dẫn của lĩnh vực nông nghiệp đang lôi kéo thêm nhiều “đại gia” nhảy vào như Vingroup, Hoàng Anh Gia Lai, Thành Thành Công, Masan, Vinamilk, Hòa Phát, PAN, SSI, FPT, TH true Milk, Dabaco… Tuy nhiên, số “đại gia” này vẫn còn khiêm tốn so với nền nông nghiệp lớn như Việt Nam.

Trên thực tế, việc đầu tư của DN vào nông nghiệp trong thời gian qua (riêng năm 2016 có gần 1.500 DN đầu tư vào nông nghiệp) đã cho thấy việc thiếu đất làm vùng nguyên liệu, giá thuê đất cao là một trong những rủi ro, điểm nghẽn lớn DN phải đối mặt. Nhất là khi phần lớn diện tích đất còn nhỏ lẻ và giao cho nông dân.

Trong vấn đề về đất, ngay cả các quy định và hướng dẫn về góp vốn bằng quyền sử dụng đất cũng chưa đầy đủ, rõ ràng; đồng thời, chính sách khuyến khích chuyển đổi, tích tụ ruộng đất nông nghiệp dưới hình thức trang trại, cánh đồng lớn thiếu hiệu quả.

Điều này phần nào lý giải vì sao ngoài một số ít đại gia rót vốn vào nông nghiệp, tỷ trọng DN đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 1% so với toàn nền kinh tế. Trong đó, hơn 97% là DN vừa và nhỏ ở Việt Nam.

Thống kê cho thấy ở hộ nông dân, trong khi diện tích đất canh tác là 4.280m2, nếu chia theo đầu người vào khoảng 1.150m2/người. Cho nên, để có thể giao hàng trăm héc-ta đất cho các DN đầu tư vào nông nghiệp không phải chuyện đơn giản.

Một chủ DN trong nông nghiệp phản ánh rằng bất cập về chính sách đất đai hiện nay là làm thủ tục để thu hồi đất làm khu công nghiệp khá đơn giản, nhưng thu hồi đất từ 10ha trở lên để DN đầu tư cần phải xin ý kiến của Thủ tướng Chính phủ.

Theo nhận định của giới chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam hiện đang ở giai đoạn đầu của quá trình tập trung ruộng đất nhưng tốc độ tập trung sản xuất hàng hóa diễn ra nhanh hơn, nhất là trong ngành chăn nuôi, lúa gạo và một phần trong ngành thủy sản.

Đổi mới thể chế về đất nông nghiệp là cần tạo thuận lợi cho việc phân bổ, sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả hơn

Đổi mới thể chế đất nông nghiệp

Đối với quá trình tập trung ruộng đất, có một số quy định bị xem là đang gây cản trở. Ví dụ, hạn chế đất trồng cây hằng năm dưới 3ha (theo quy định hiện nay; Luật Đất đai mới cho phép một số ngoại lệ), hoặc chính sách dành đất canh tác tốt nhất để trồng lúa.

Làm như vậy sẽ hạn chế tiềm năng thương mại của đất trong việc thu hút đầu tư từ các DN địa phương và các nhà đầu tư khác. Tại một số địa phương, chính sách hạn điền và quy định mục đích sử dụng đất đã gây ra chi phí cơ hội rất lớn đối với các hộ nông dân và cộng đồng. Chính hiện trạng này đã kìm hãm sự phát triển các trang trại quy mô vừa và chuyên môn hóa trong sản xuất nông nghiệp.

Theo số liệu của WB, khoảng 90% đất nông nghiệp thuộc các hộ nông nghiệp và các trang trại, 6% thuộc các DN, số còn lại thuộc các cơ sở khác. Đa phần các hộ nông nghiệp có quy mô rất nhỏ.

Kết quả từ tổng điều tra nông nghiệp cho thấy cơ cấu thành phần kinh tế trong nông nghiệp thay đổi rất ít. Nhóm có quy mô sản xuất nhỏ nhất, dưới 0,2ha, chiếm 26% tổng số các hộ năm 2001 và 35% năm 2011.

Có lẽ sự thay đổi đó diễn ra do nhóm hộ có từ 0,2 đến 0,5ha tiếp tục bị chia nhỏ, thể hiện qua việc nhóm này giảm từ 41% xuống còn 34%. Nhóm có quy mô lớn nhất, trên 2ha, tăng nhẹ từ 5% lên hơn 6%.

Thực tế nhiều nơi cho thấy các hộ quy mô rất nhỏ thu được hiệu quả cao – tính theo sản lượng bình quân trên diện tích đất canh tác và nguồn lực khác. Đối với một số loại cây trồng, kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả và quy mô tương quan tỷ lệ nghịch, trong một số trường hợp tương quan hình chữ U, tức là hiệu quả tăng dần theo quy mô đến một mức độ nào đó, sau đó giảm khi quy mô tiếp tục tăng.

Nhưng quan niệm “nhỏ là tốt” này chưa tính đến vấn đề quản lý rủi ro của chủ hộ, các chi phí giao dịch khi phải thu gom sản phẩm của nhiều hộ nhỏ để mang ra thị trường.

Trong trường hợp Việt Nam, giới chuyên gia WB nhận định, các hộ nông dân nhỏ không đạt hiệu suất cao do ruộng đất manh mún, phân tán. Tại nhiều nơi, ruộng đất được chia đều cho mọi người. Đất chất lượng tốt và xấu cũng được chia đều. Kết quả là các hộ có từ 3 đến 4 mảnh ruộng, thậm chí nhiều hơn và các mảnh ruộng đó nằm cách xa nhau. Thực tế đó ảnh hưởng đến năng suất lao động và hiệu quả quản lý.

Để đổi mới thể chế về đất nông nghiệp, theo khuyến nghị của bà Phạm Chi Lan, cần tạo thuận lợi cho việc phân bổ và sử dụng đất nông nghiệp hiệu quả hơn. Cụ thể, tích tụ đất đai theo các hình thức khác nhau để sử dụng hiệu quả hơn đất nông nghiệp và đẩy mạnh cơ giới hóa. Đồng thời, cần phát triển thị trường giao dịch đất nông nghiệp.

Bà Lan cho rằng cần có sự bảo đảm tốt hơn về thời hạn giao đất và thuê đất để khuyến khích đầu tư cố định cần thiết, đồng thời tạo cho nông dân tính linh hoạt trong việc chuyển nhượng và cho thuê đất. Ngoài ra, cần có tính linh hoạt trong việc sử dụng đất, chuyển đổi đất cho các mục đích nông nghiệp khác.

Thế Vinh