Theo số liệu thống kê đến hết năm 2014, cả nước có tới 5.096 làng nghề và làng có nghề, trong đó, số làng nghề truyền thống được công nhận hiện nay là 1.748 làng nghề. Các làng nghề tập trung chủ yếu tại vùng ĐBSH (>50%), vùng Bắc Trung bộ và Duyên hải miền Trung là 25%…

Tỷ lệ các xã có làng nghề phân theo vùng

Những yếu tố tạo nên áp lực

Theo Gs. Ts Đặng Kim Chi, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, hoạt động sản xuất tại các làng nghề phát triển mạnh trong thời gian qua, nhưng cơ bản vẫn mang tính tự phát, nhỏ lẻ, công nghệ và thiết bị thủ công đơn giản, lạc hậu, mặt bằng sản xuất chật hẹp, tận dụng lao động đơn giản và trình độ nhận thức của người dân tại làng nghề còn hạn chế... Những yếu tố trên tạo nên áp lực lớn đến chất lượng môi trường khu vực nông thôn có làng nghề và sức khỏe cộng đồng dân cư.

Ngoài ra, kết cấu hạ tầng nông thôn như đường xá, cống rãnh thoát nước không đáp ứng yêu cầu phát triển sản xuất, không có đủ diện tích dành cho các công trình xử lý ô nhiễm, cảnh quan thiên nhiên bị phá dỡ để làm mặt bằng sản xuất và các khu tập kết chất thải.

Hầu hết chất thải phát sinh phần lớn được thải ra môi trường mà chưa qua xử lý, đặc biệt là nước thải tại các làng nghề tái chế phế thải (tái chế kim loại, nhựa, giấy), làng nghề chế biến nông sản thực phẩm, dệt nhuộm đang là vấn đề gây bức xúc ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường. Theo thống kê, chỉ có 4,1% làng nghề xử lý nước thải, chất thải độc hại cho thấy rõ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường từ các làng nghề nông thôn ở nước ta.

Chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất tại các làng nghề dưới dạng nước thải, khí thải, chất thải rắn phụ thuộc vào từng loại hình sản xuất, nguyên liệu và sản phẩm nghề của từng làng và tác động xấu đến chất lượng môi trường không khí, môi trường nước và đất… theo các mức độ khác nhau.

Kết quả điều tra từ các làng nghề cho thấy trung bình hàng ngày có 15.000m3 nước thải phát sinh, phần lớn là chưa được xử lý và xả thải trực tiếp ra các kênh mương, ao hồ khu vực làng nghề và vùng lân cận.

Tăng làng nghề, tăng ô nhiễm

Nước thải sản xuất từ các làng nghề chế biến lương thực thực phẩm chủ yếu là chất hữu cơ dễ phân hủy sinh học, hàm lượng chất dinh dưỡng như N, P cao; nước thải từ các làng nghề dệt nhuộm ô nhiễm chủ yếu là các tạp chất tự nhiên tách ra từ sợi vải (chất bẩn, dầu, sáp, hợp chất chứa nitơ, pectin trong quá trình nấu tẩy, chuội tơ) và các hóa chất sử dụng trong quy trình xử lý vải, các loại thuốc nhuộm, chất tẩy giặt còn nước thải của làng nghề tái chế ô nhiễm độc hại vì có nhiều hóa chất, đặc biệt các kim loại nặng, axit, xyanua… hay các hóa chất từ khâu tẩy rửa nguyên liệu trong quá trình tái chế nhựa…

Hiện, cả nước có hơn 35.400 cơ sở giết mổ (với 815 cơ sở giết mổ tập trung và hơn 34.600 điểm giết mổ nhỏ lẻ). Hoạt động này đang diễn ra ở mức báo động về ô nhiễm môi trường, vệ sinh thú y và ATTP. Tại các cơ sở giết mổ tập trung, các loại chất thải như phân, nước, phụ phẩm xả tràn lan khi giết mổ hoặc thải trực tiếp xuống sông, cống rãnh thoát nước, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng.

Các làng nghề còn bị ô nhiễm do các hoạt động sản sinh năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch. Ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do khí thải chủ yếu tập trung tại các làng nghề tái chế phê liệu (nấu nhựa, hơi dung môi trong quá trình tái chế kim loại…); chế biến lương thưc, thực phẩm, giết mổ gia súc (phân hủy chất hữu cơ).

Bên cạnh đó, cùng với sự gia tăng về số lượng và loại hình sản xuất tại làng nghề, chất thải rắn ngày càng tăng và phức tạp về thành phần gây tác động xấu tới môi trường đất và nước ngầm.

Lê Minh