Trong hai tháng đầu năm 2017, theo Tổng cục Thống kê, chỉ số sản xuất toàn ngành công nghiệp chỉ tăng 2,4% so với cùng kỳ năm trước, thấp hơn nhiều mức tăng trưởng 6,6% của hai tháng đầu năm 2016. Điều đáng nói, lĩnh vực khai khoáng giảm mạnh ở mức 13,5% tới 2,9 điểm phần trăm trong mức tăng trưởng chung.Thực ra, có thể thấy mức độ tăng trưởng của ngành công nghiệp khai thác tài nguyên, khoáng sản gần đây không còn mạnh như trước kia và tỷ trọng ngày càng giảm trong cơ cấu sản xuất công nghiệp.

Bất cập khai khoáng

Năm 2016, nhóm hàng nhiên liệu khoáng sản sụt giảm tới 33,6% với nguyên nhân chủ yếu là sự sụt giảm kim ngạch xuất khẩu dầu thô (đạt 5,976 triệu tấn, tương đương 1,971 tỷ USD, giảm 22,2% về lượng, giảm 22,4% về giá và giảm 39,6% về kim ngạch). Năm 2017 chưa thể khả quan hơn khi dự kiến sản lượng dầu thô khai thác đạt 14,8 triệu tấn, giảm 12,9% so với ước thực hiện năm 2016.

Theo số liệu của Bộ Công Thương, ngành khai khoáng trong năm 2016 có mức tăng trưởng rất thấp, khoảng 2,2%. Thậm chí, một số lĩnh vực khai khoáng sụt giảm mạnh như khai thác than cứng và than non giảm 2,9%; khai thác dầu thô và khí đốt tự nhiên giảm 8%.

Theo lý giải, đối với nhóm hàng nhiên liệu và khoáng sản, do nhu cầu tiêu dùng nhiên liệu và giá thế giới biến động giảm mạnh, nên kim ngạch xuất khẩu của nhóm giảm tương đối sâu so với cùng kỳ năm trước.

Như với ngành than, do than trong nước phải cạnh tranh với than nhập khẩu có giá thành thấp, giá bán khoáng sản (alumin, hydrat) giảm sâu và thuế tài nguyên than điều chỉnh tăng thêm 3% từ ngày 1/7/2016 (hầm lò tăng từ 7% lên 10%, lộ thiên tăng từ 9% lên 12%, làm giá thành than năm 2016 tăng khoảng 700 tỷ đồng)…

Phải thừa nhận rằng đóng góp về mặt ngân sách của ngành công nghiệp khai khoáng là rất quan trọng, song không phải tất cả. Trong bối cảnh công nghiệp tăng trưởng thấp do quá phụ thuộc vào khai khoáng thì việc tiếp tục cắt giảm tỷ trọng của nhóm khoáng sản thô, sơ chế trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu là việc nên làm ngay lúc này.

Theo chia sẻ của giới chuyên gia, tăng trưởng công nghiệp thấp do suy giảm mạnh của ngành công nghiệp khai khoáng cho thấy yêu cầu cấp thiết của việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Cần phải giảm dần và giảm nhanh tỷ trọng công nghiệp khai khoáng, thay vào đó là phát triển bền vững các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.

Xuất khẩu cát với giá rẻ mạt, khai thác cát tràn lan là nguyên nhân dẫn đến sạt lở bờ sông, bờ biển

“Bán đứng” tài nguyên

Có thể lấy trường hợp xuất khẩu xi măng làm ví dụ về giá trị khiêm tốn mang lại cho ngân sách từ chuyện xuất khẩu với “giá bèo” đến cỡ nào trong khi môi trường ngày càng bị đe dọa.

Theo thống kê của Tổng cục Hải quan, năm 2016, ngành xi măng Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 14,7 triệu tấn xi măng và clinker, với kim ngạch khoảng 561 triệu USD. Chia bình quân, mỗi tấn xi măng có giá xuất khẩu khoảng 38,1 USD.

Việt Nam xuất khẩu xi măng và clinker chủ yếu vào hai thị trường mới nổi là Philippines và Bangladesh. Năm 2016, Bangladesh đã nhập 4,7 triệu tấn xi măng và clinker của Việt Nam, nhưng chỉ với kim ngạch 141 triệu USD. Như vậy, bình quân giá nhập khẩu xi măng và clinker Việt Nam của Bangladesh chỉ là 30 USD/tấn.

Theo nhận định của giới chuyên gia, với giá xuất khẩu xi măng “bèo bọt” do chịu cạnh tranh gay gắt trước sự dư thừa mặt hàng này từ Thái Lan và Trung Quốc, phải thú thật rằng lợi ích từ ngành xi măng đem lại không thấm vào đâu so với thiệt hại bị tàn phá môi trường mà ngành này mang tới. Trong khi đó, dự báo đến năm 2020, Việt Nam sẽ dư thừa khoảng 35 triệu tấn xi măng và có thể tiếp tục tăng thêm.

Còn mới đây nhất, câu chuyện phản ánh của dư luận về việc xuất khẩu cát với giá cực kỳ thấp, khoảng vài USD/m3 sang thị trường Singapore. Dựa theo số liệu của Tổng cục Hải quan, trong 9 năm trở lại đây, Việt Nam đã xuất khẩu gần 67 triệu m3 cát sang thị trường Singapore với giá rẻ bất ngờ.

Trong khi đó, việc tăng thuế tài nguyên với đất, đá, cát, sỏi cũng không giúp ngân sách tăng thu nhiều, song hoạt động khai thác cát trái phép vẫn ngày càng gia tăng nghiêm trọng, làm thay đổi dòng chảy trên các sông, bờ biển, gây xói mòn đất, ảnh hưởng tới môi trường sinh thái.

Có thể thấy việc khai thác cát tràn lan là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sạt lở bờ sông, bờ biển. Để rồi sau đó, ngân sách Nhà nước lại phải bỏ ra số tiền gấp nhiều lần số tiền thu được từ việc tăng thuế tài nguyên đối với đất, đá, cát, sỏi để đắp đê, kè bờ sông, bờ biển nhằm chống xói mòn, sạt lở.

Rõ ràng, với kiểu xuất khẩu xi măng, cát, than, dầu thô và nhiều loại khoáng sản xuất thô khác với giá rẻ mạt như thời gian qua, chuyện vắt kiệt “máu” tài nguyên, để lại môi trường ô nhiễm, kiệt quệ là điều khó tránh khỏi, bất kể biết bao văn bản pháp luật về bảo vệ tài nguyên khoáng sản đã được ban hành!

Thế Vinh