Tại hội thảo “Đánh giá tác động của tăng thuế VAT lên tổng thể nền kinh tế và phục lợi hộ gia đình” được tổ chức ngày 28/6, nhóm nghiên cứu của Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VERP) cho rằng các hộ gia đình sống ở khu vực miền Nam, hộ gia đình đông người, hộ gia đình có trình độ học vấn thấp, hộ gia đình có nhiều thành viên trong độ tuổi lao động, hộ gia đình nghèo sẽ bị ảnh hưởng nhiều hơn từ việc tăng thuế VAT.

Thuế VAT chiếm 1/3 tổng thu ngân sách

Luật Thuế VAT hiện hành quy định hai mức, thuế suất ưu đãi 5% dành chủ yếu ở các lĩnh vực hàng hóa, dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục, nông nghiệp… và thuế suất phổ thông 10%.

Trong bối cảnh gần đây, khi vấn đề thâm hụt ngân sách và nợ công trở nên trầm trọng, Bộ Tài chính đưa ra đề xuất điều chỉnh thuế suất VAT tăng thêm 1 - 2%. Cụ thể là nâng thuế suất thuế VAT từ 5% lên 6% và từ 10% lên 12%. Phương án 2 là áp thuế VAT phổ thông ở mức 10%. Theo đó, mặt hàng thuế 5% sẽ tăng lên 10%, còn mặt hàng thuế 10% không điều chỉnh.

Đưa ra đề xuất này, Bộ Tài chính cho rằng thuế suất thuế VAT ở Việt Nam hiện thấp hơn mức trung bình của khu vực và thế giới là 16%. Trong số 112 nước áp dụng thuế VAT, có 88 nước có mức thuế suất 12 - 25% (gồm 56 nước có mức thuế suất 17 - 25%), còn lại 24 nước phổ biến ở mức hơn 10%. Cụ thể, ở châu Á là 10,9%, Liên minh châu Âu là 21,5%, Trung Âu và Nga là 18,6%, châu Mỹ là 14%.

Phản đối lập luận của Bộ Tài chính, Ts. Lưu Bích Hồ - nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển (Bộ KH&ĐT), cho rằng hiện nay, thuế VAT chiếm 28 - 29% tổng thu ngân sách.

Trong khi đó, các nước khác có mức thuế VAT cao hơn, song sự đóng góp của thuế VAT vào thu ngân sách lại thấp hơn Việt Nam nhiều, nên không thể nói mức thuế ở Việt Nam thấp mà không tính tới cả đóng góp của phần thuế này vào tổng thu ngân sách.

Ts. Lưu Bích Hồ cho biết phân tích, đánh giá của nhiều tổ chức nghiên cứu cho thấy tăng thuế suất thuế VAT không giúp tăng GDP, thậm chí còn làm giảm 0,01% GDP (phương án 1) và chỉ tăng 0,03% GDP (phương án 2); tăng thu ngân sách là có nhưng không nhiều, đạt 4,87% (phương án 1) và gần gấp 2,5 lần nếu áp dụng (phương án 2).

Trong khi đó, cái mất lại nhiều hơn, đó là tạo ra bất lợi mất công bằng trong xã hội, ảnh hưởng đến chính sách an sinh. Tức là những đối tượng chịu thuế là người nghèo và người thu nhập trung bình lại nặng hơn so với người thu nhập cao.

Số người nghèo sẽ tăng cao

Trao đổi tại hội thảo, nhóm nghiên cứu của VERP cho biết tăng thuế VAT tác động mạnh đến hộ nghèo.

Kết quả cho thấy, nếu nâng thuế suất thuế VAT từ 5% lên 6% có tác động tới hộ gia đình nhiều hơn phương án nâng từ 10% lên 12%.

Cụ thể, phương án 1 làm giảm chi tiêu đi 0,89%, trong khi phương án 2 làm giảm 0,32%. Số người nghèo tăng lên từ những người ở ngưỡng cận nghèo trong hai phương án lần lượt là 240.000 và 202.000 người.

Các hộ gia đình có đặc điểm như đông người, có tỷ lệ trẻ em và người già trên 80 tuổi cao hơn, tỷ lệ lao động nữ lớn, chủ hộ có học vấn thấp và kỹ năng thấp, hộ làm việc trong nông nghiệp dễ rơi vào nghèo đói hơn các nhóm khác, khi tăng thuế VAT.

Vì vậy, VERP cho rằng Nhà nước cần cân nhắc việc điều chỉnh thuế VAT trong thời gian tới, vì đây là việc đánh đổi giữa tăng ngân sách với tăng trưởng kinh tế và giảm đói nghèo của Việt Nam.

Đồng tình quan điểm này, Ts. Lưu Bích Hồ cho rằng ở thời điểm hiện nay và trong vài năm không nên tính tới việc tăng thuế VAT.

“Nếu tăng phải chia bậc. Thế nhưng tăng như thế nào phải tính toán cụ thể chứ không thể tăng ngay một lúc từ 10 lên 12%. Có thể bước đầu tăng từ 10% lên 11% sau đó lên 12%”, Ts. Lưu Bích Hồ nói.

Tuy nhiên, trong hai phương án Bộ Tài chính đề xuất, Ts. Lưu Bích Hồ cho rằng phương án thu đồng đều lên 10% là chưa hợp lý, vì tác động đến những mặt hàng thiết yếu, phải tăng từ 5% lên 10%. Điều này sẽ tác động mạnh đến đời sống của người dân, đặc biệt là nông dân.

Mới đây, tại phiên thảo luận về kinh tế xã hội và ngân sách nhà nước, trả lời cử tri về Dự thảo sửa đổi về Luật Thuế VAT, Bộ Trưởng Bộ Tài chính Đinh Tiến Dũng cho biết tiếp thu ý kiến doanh nghiệp, người dân, các chuyên gia, các cơ quan giữ mức thuế phổ thông là 10%, không nâng mức thuế VAT lên 11 - 12% như dự thảo ban đầu.

Tuy nhiên, Ts. Lưu Bích Hồ cho biết phương án tăng thuế suất thuế VAT từ mức 5% lên 6% vẫn đang được Bộ Tài chính cân nhắc. Song cần tính toán nhằm bảo đảm công bằng, đặc biệt hạn chế chính sách an sinh xã hội được lồng ghép trong chính sách thuế, làm mất tính trung lập của thuế.

Thanh Hoa