Thống kê cho thấy, năm 2016, tổng giá trị đầu tư vào các start-up tại khu vực Đông Nam Á khoảng 1,5 tỷ USD. Song ở Việt Nam, con số này dưới 100 triệu USD. Điều đó có nghĩa, 80% số tiền còn lại đổ vào Indonesia và Singapore. Tại sao lại có thực trạng này?

Muốn có vốn phải “lách”

Trả lời câu hỏi trên, ông Nguyễn Mạnh Dũng, Trưởng Đại diện kiêm Giám đốc đầu tư của CyberAgent Ventures, Inc. tại Việt Nam và Thái Lan, cho biết nguyên nhân là theo quy luật, nguồn vốn start-up luôn chảy từ thị trường lớn sang thị trường nhỏ. Từ Mỹ sang Nhật Bản tới Trung Quốc, Ấn Độ rồi mới đến Đông Nam Á. Tuy nhiên, ở Đông Nam Á, GDP của Việt Nam thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực. Cho nên, lẽ dĩ nhiên vốn sẽ chảy sang các nước có GDP cao hơn Việt Nam. GDP của Indonesia gấp 4,5 lần Việt Nam, Thái Lan gấp 2 lần Việt Nam.

Bên cạnh đó, ông Dũng còn chỉ ra nhiều nguyên nhân về hành lang pháp lý hiện tại thiếu thuận lợi để các start-up gọi vốn ngoại. Theo đó, Indonesia, Malaysia, Thái Lan có chính sách gọi vốn tốt hơn Việt Nam.

Chưa kể, thị trường Việt Nam có những bất lợi là rủi ro lớn, nhiều thủ tục đầu tư, giấy phép con; thời gian giải ngân cho một thương vụ đầu tư mất rất nhiều thời gian. Chỉ những nhà đầu tư kiên nhẫn nhất mới có thể đầu tư vào thị trường Việt Nam do thời gian giải ngân 50.000 USD và 100 triệu USD là như nhau.

Ông Dũng so sánh: “Nếu ở Singapore mất một tuần để giải quyết xong các thủ tục và giải ngân được vốn đầu tư, tương tự ở Thái Lan mất một tháng, ở Việt Nam lên tới tám tháng đến một năm. Trong khi đó, start-up càng nhỏ càng cần tiền để sống. Vì vậy, nếu thủ tục hành chính kéo dài sẽ khiến họ không tiếp cận được với nguồn vốn này, sẽ không có vòng đầu tư 2 – 3 chữ số”.

Liên quan tới vấn đề gọi vốn ngoại, trước đó, ông Trần Thanh Nam, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc công ty Moca từng chia sẻ, trong vấn đề thu hút vốn, 90% start-up nhận vốn nước ngoài, chỉ 10% là vốn từ Việt Nam. Tuy nhiên, ở Việt Nam, doanh nghiệp (DN) start-up không thể phát hành trái phiếu vì chưa có luật. Để nhận vốn đầu tư buộc phải “lách”.

Ông Nam cho biết: “Khi nhận vốn đầu tư nước ngoài, start-up hiện phải xin ý kiến nhiều cấp từ Ngân hàng Nhà nước, Bộ KH&ĐT cho tới Bộ Công Thương. Vì vậy, về chính sách đầu tư, nên xử lý vướng cơ chế thủ tục để có thể nhận khoản vay chuyển đổi, trái phiếu chuyển đổi cho các DN start - up”.

Việc thiếu hành lang pháp lý, thủ tục rườm rà… đang là trở ngại khiến các start-up khó tiếp cận vốn

Chia sẻ câu chuyện mà bản thân gặp phải, bà Trương Lý Hoàng Phi, Giám đốc điều hành Trung tâm hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp Tp.HCM kể, bà đã từng vận động được ba ngân hàng tham gia góp vốn để làm một quỹ đầu tư nội địa hướng tới đầu tư cho các start-up, nhưng khi bàn đến giấy phép đã gặp vướng không có luật nào để điều chỉnh.

“DN thành lập quỹ rồi đi đầu tư cho DN khác sẽ không bị giới hạn vì nó có thể là việc góp vốn kinh doanh, nhưng chuyện của chúng tôi lại khác. Ba ngân hàng với tỷ lệ đóng góp mỗi bên là 11% vốn điều lệ cho quỹ, ngoài ra còn có tôi và một số người khác tham gia, như vậy đâu là luật để điều chỉnh”, bà Phi cho biết.

Cần thị trường vốn riêng

Nói về những khó khăn trong quá trình gọi vốn của các start-up Việt, CEO Đặng Đức Thành, Chủ nhiệm Câu Lạc bộ Các Nhà kinh tế (VEC), cho rằng đa phần dự án khởi nghiệp thường có số vốn nhỏ và đây là trở lực lớn nhất cho quá trình khởi nghiệp.

Tuy nhiên, một khó khăn trong việc gọi vốn hiện nay là các quỹ hỗ trợ của Chính phủ, các tổ chức phi chính phủ thường chỉ chấp nhận mức độ rủi ro rất thấp, thậm chí bằng không; vốn qua sàn chứng khoán gặp không ít khó khăn… trong khi các kênh huy động vốn khác chưa thịnh hành tại Việt Nam. Các nhà đầu tư thiên thần, các quỹ đầu tư Accelerator (vốn mồi) thường không muốn tham gia giai đoạn đầu vì rủi ro cao và chi phí quản lý gia tăng do phải tăng cường nhân sự cho những khoản đầu tư nhỏ này.

Vì vậy, ông Thành kiến nghị việc cân nhắc xây dựng một thị trường vốn chuyên dành cho các DN start-up. Việc xây dựng một thị trường chứng khoán tập trung cung cấp vốn cho các DN start-up, tách bạch với thị trường niêm yết có thể có lợi đặc biệt đối với nền kinh tế đang tăng trưởng của Việt Nam. Thị trường này sẽ cung cấp cơ hội cho DN start-up có thể tiếp cận các nguồn vốn với những tiêu chuẩn đặt ra ở mức thấp hơn, chẳng hạn tiêu chuẩn công khai về đặc tính của sản phẩm, báo cáo đánh giá tác động của sản phẩm đến thị trường, báo cáo triển vọng của sản phẩm…

Đồng thời xây dựng chính sách khuyến khích các nhà đầu tư thiên thần thành lập, vận hành các quỹ đầu tư mạo hiểm. Đây là nhóm biện pháp hỗ trợ tài chính để Nhà nước khuyến khích tư nhân tham gia vào hoạt động đầu tư mạo hiểm cho DN start-up.

Cùng với đó, Nhà nước góp vốn dưới dạng tài sản trí tuệ là thông tin về các kết quả nghiên cứu có tiềm năng thương mại hóa cao, mạng lưới các chuyên gia công nghệ và chuyên gia tư vấn khởi nghiệp trong nước, quốc tế; đồng thời dưới dạng kinh phí dành cho hoạt động ươm tạo công nghệ từ các quỹ do Chính phủ quản lý. Nguồn vốn tư nhân đến từ các đơn vị tư nhân quản lý và từ nguồn vốn huy động từ các nhà đầu tư tư nhân khác.

Nhưng về phía DN, theo ông Thành, một trong những việc cần làm đầu tiên để khởi sự thành lập một DN chính là hoạch định chiến lược kinh doanh, xây dựng đề án kinh doanh khả thi. Điều đầu tiên để có được đề án kinh doanh khả thi cho khởi sự thành lập một DN là học cách tổ chức sản xuất, học cách triển khai kinh doanh. Điều cốt lõi quan trọng nhất là sản phẩm sản xuất ra (dù là dịch vụ hay sản phẩm) cần phải đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Nói gọn là sản phẩm sản xuất ra có người mua.

Đồng ý kiến, ông Dũng cũng cho rằng start-up Việt Nam khó gọi vốn vì mức độ cọ xát không nhiều. Khi gặp một nhà đầu tư, các start-up phải linh hoạt, chủ động, thay vì đợi họ tìm đến mình theo kiểu bị động. Nếu DN cứ đóng, không dám cung cấp thông tin, thụ động trong tiếp cận nhà đầu tư thì khả năng gọi vốn nhỏ rất khó, chưa nói tới vốn lớn.

Ngoài ra, đặt vấn đề nhà đầu tư thường nhìn vào những cái gì, trông đợi điều gì? Ông Đỗ Hoài Nam, đồng sáng lập Up Co-working Space, cho rằng với nhà đầu tư, họ đầu tư theo xu hướng. Ví dụ như bán trà sữa, nếu một người bán chỉ được 20 cốc sẽ không thành phong trào. Nhưng hàng trăm người bán thì tự dưng thành phong trào. Bắt đầu từ phong trào thành thị trường. Nếu chỉ có mình làm sẽ khó thành thị trường, đầu tư thất bại. Do đó, các start-up cần phải sáng tạo đến đích là nhóm được cân nhắc nhiều hơn.

Lê Thúy