Theo Ban Chỉ đạo đổi mới và Phát triển doanh nghiệp, tính đến hết quý I/2017, cả nước đã cổ phần hóa 8 doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Bên cạnh đó, đã công bố giá trị doanh nghiệp (DN) nhưng chưa phê duyệt phương án cổ phần hóa 41 DN, đang tiến hành xác định giá trị DN 108 DN, 01 DN được xác định giá trị doanh nghiệp để cổ phần hóa.

Về thoái vốn tại DN, đến hết ngày 25/3/2017, cả nước đã thực hiện bán phần vốn nhà nước không cần nắm giữ tại 10 DN với tổng giá trị theo sổ sách là 71,8 tỷ đồng (bằng 12,5% so với cùng kỳ năm 2016) và thu về 72,8 tỷ đồng (bằng 3,3% so với cùng kỳ năm 2016). Trong số 10 DN này, có 6 DN phải thoái vốn dưới mệnh giá.

Khó dứt sở hữu chéo?

Trong kiến nghị từ Ban Kiểm soát của Sabeco (nơi Bộ Công Thương đang nắm 89,59% vốn điều lệ, trước đây từng gây nhiều phàn nàn vì chậm cổ phần hoá và thoái vốn nhà nước) có nêu rõ: “Sabeco cần tiếp tục chỉ đạo các công ty con trong ngành giải quyết dứt điểm tình trạng sở hữu chéo (công ty con đầu tư vào công ty mẹ), giúp lành mạnh hóa dòng vốn đầu tư trong hệ thống và phù hợp với yêu cầu của Luật Doanh nghiệp”.

Hơn thế nữa, Ban kiểm soát Sabeco cũng không ngại ngần khi kiến nghị Bộ Công Thương sớm thực hiện bán vốn Nhà nước theo yêu cầu của Chính phủ, để Sabeco trở thành một công ty cổ phần đại chúng thực thụ.

Kiến nghị này khiến cho dư luận có cảm giác lộ trình thoái vốn nhà nước tại Sabeco còn quá chậm chạp. Điều này cũng diễn ra tương tự tại Tổng công ty cổ phần bia – rượu – nước giải khát Hà Nội (Habeco) – nơi mà Bộ Công Thương đang nắm giữ đến 81,98% số cổ phần.

Bàn riêng về vấn đề sở hữu chéo như trong trường hợp Sabeco và những DN có vốn nhà nước như hiện nay, bên cạnh những mặt lợi ích cho DN nhằm hưởng cổ tức hay lãi vốn thì giới chuyên gia lo ngại rằng nó sẽ dễ dẫn tới chuyện thao túng thị trường.

Bởi lẽ, khi tồn tại quan hệ sở hữu chéo, ắt sẽ dẫn đến sự kiểm soát điều hành hay cấu kết giữa các DN có quan hệ sở hữu trong cùng ngành để hưởng lợi nhuận từ việc tác động hoặc thao túng thị trường. Điều này có lợi cho các DN liên quan nhưng xét tổng thể nền kinh tế thì sẽ làm kìm hãm cạnh tranh và giảm tính sáng tạo của nền kinh tế.

Đơn cử, Sabeco đang đầu tư vốn vào nhiều công ty con, công ty liên kết, liên doanh trong và ngoài hệ thống sản xuất kinh doanh bia. Tính đến cuối năm 2016, tổng số tiền mà Sabeco đã đầu tư vào các công ty liên kết, liên doanh đã lên tới 1.602 tỷ đồng, dự phòng giảm giá đầu tư tài chính dài hạn ở mức 447,5 tỷ đồng. Đến cuối năm 2016, phần lợi nhuận lũy kế tổng công ty này thu được từ các công ty liên kết, liên doanh đạt khoảng 786,9 tỷ đồng.

Sabeco đang “thúc” Bộ Công Thương thoái vốn và giải quyết dứt điểm chuyện sở hữu chéo

Vốn nhà nước chạy lòng vòng

Hồi năm ngoái, trong khi tiếp tục góp vốn vào công ty CP Bia Sài Gòn – Kiên Giang, Sabeco cũng đã thực hiện thanh lý toàn bộ cổ phần sở hữu trong công ty CP Thủy điện Miền Nam và công ty CP Đầu tư Sabeco Pearl. Vấn đề đáng nói ở đây là việc bán vốn nhà nước rồi lại mua cổ phần của DN nhà nước.

Ở một trường hợp điển hình khác là tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC). Theo ông Nguyễn Hoàng Hải, Phó chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư tài chính VN (Vafi), việc quản lý đầu tư của SCIC đã đi ngược với mục tiêu cổ phần hóa DNNN và thoái vốn nhà nước.

Đơn cử, SCIC sau khi thu tiền từ việc bán cổ phần ở các DN nhà nước (DNNN) lại đi đầu tư ngược vào các DNNN khác. Chẳng hạn như năm 2015, SCIC đã mua cổ phần của công ty CP gang thép Thái Nguyên (Tisco) 1.000 tỉ đồng. Cần nhắc lại, Dự án Cải tạo và mở rộng sản xuất của Tisco – giai đoạn 2 đang là một trong 12 dự án nằm trong diện đầu tư hiệu quả kém phải xử lý thuộc ngành công thương.

Trong động thái mới nhất, SCIC vừa có công văn gửi Tisco đề nghị Tisco bổ sung nội dung về việc thông qua phương án rút toàn bộ vốn của SCIC (1.000 tỷ đồng) theo phương thức rút vốn làm giảm quy mô vốn điều lệ vào chương trình đại hội cổ đông thường niên năm 2017. Việc rút vốn được thực hiện theo chỉ đạo của lãnh đạo Chính phủ và Bộ Tài chính.

Giới chuyên gia đặt vấn đề chuyện SCIC mang tiền thoái vốn nhà nước rồi quay trở lại đi đầu tư vào một DNNN làm ăn kém cỏi, thua lỗ nặng như Tisco thì liệu lộ trình thoái nhà nước có còn ý nghĩa gì nữa?

Thực tế thời gian qua đã cho thấy, ngoài “ma trận” sở hữu chéo ở một số ngân hàng thì việc sở hữu chéo, đầu tư chéo vì lợi ích nhóm của các DN cổ phần đang để suy ngẫm khi đây là nguồn gốc của nợ xấu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự quản lý kinh tế.

Theo giới chuyên gia, sở hữu chéo tại Việt Nam thời gian qua đã bị một số cá nhân lạm dụng để các cổ đông chi phối theo mục đích riêng làm cho đồng vốn chạy lòng vòng, làm gia tăng xung đột lợi ích, thiếu minh bạch trong hoạt động của DN cổ phần có vốn nhà nước, tiềm ẩn nhiều rủi ro khó lường.

Thế Vinh