Theo lực lượng quản lý thị trường, các đối tượng làm giả hiện đã làm chủ nhiều công nghệ in ấn, sao chép bao bì hiện đại, tạo ra những sản phẩm có hình thức giống hàng thật đến hơn 90%, khiến người tiêu dùng thông thường bất khả phân biệt bằng mắt thường.

Cuộc chiến chống hàng giả cam go

Ông Giáp Quý Cường, Giám đốc HTX nông nghiệp xanh Yên Thế (Bắc Ninh), cho rằng thực phẩm là một trong những ngành chịu rủi ro cao vì vấn nạn hàng giả. Với HTX cũng vậy, nhiều đơn vị, cá nhân cũng đã làm giả thương hiệu của HTX, gây khó khăn cho HTX trong tiêu thụ.

Đáng chú ý, sự dịch chuyển dòng vốn và xu hướng mua sắm lên không gian mạng đã biến các sàn thương mại điện tử (TMĐT) và mạng xã hội thành mảnh đất màu mỡ cho hàng giả lộng hành.

Trước đây, thiệt hại chủ yếu thuộc về khối doanh nghiệp lớn hoặc hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2025–2026, khi làn sóng chuyển đổi số thúc đẩy hàng ngàn nông sản OCOP, đặc sản địa phương của các HTX lên sàn, thì chính khối kinh tế tập thể lại trở thành nạn nhân trực tiếp của vấn nạn xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT).

Một minh chứng điển hình cho tình trạng thương hiệu OCOP bị bủa vây bởi vấn nạn xâm phạm quyền trên không gian mạng là bài thuốc Kháu Vài Lèng của HTX Nam dược Mạc Minh (Tuyên Quang) do lương y Mạc Văn Minh nghiên cứu, phát triển và đã được Sở Y tế tỉnh cấp phép lưu hành.

Dù đã xác lập quyền sở hữu trí tuệ và được công nhận là sản phẩm OCOP cấp tỉnh, dòng nam dược này vẫn bị làm giả, làm nhái và rao bán tràn lan trên các trang mạng xã hội.  Trong khi theo quy chuẩn, HTX chỉ phân phối sản phẩm trực tiếp tại trụ sở ở địa phương và qua kênh thương mại điện tử độc quyền tại địa chỉ khauvaileng.vn. Điều này, đẩy HTX vào cuộc chiến chống giả vô cùng khó khăn.

Không chỉ HTX Mạc Minh mà nhiều HTX làm ra sản phẩm, hàng hoá vốn dựa trên uy tín của vùng trồng, quy trình canh tác nghiêm ngặt (VietGAP, hữu cơ, hay nghiên cứu quy trình sản xuất riêng). Khi bị làm giả, thiệt hại không chỉ là doanh thu mà nguy hiểm hơn là ảnh hưởng đến chuỗi liên kết, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của các hộ nông dân thành viên.

Bảo mật dựa trên dữ liệu

Trước áp lực từ thị trường, tư duy của các HTX đã có sự thay đổi đáng kể. Nếu trước đây, tem chống giả chỉ phổ biến ở một số ngành hàng rủi ro cao và được xem như một tùy chọn phụ trợ, thì đến nay, nhiều HTX đã đưa việc dán tem vào quy trình bắt buộc trong chuỗi cung ứng.

Con tem chống giả nay đóng vai trò xác thực để nhận diện hàng thật, ngăn chặn sao chép mã, kiểm soát luồng phân phối và tăng cường tính minh bạch của sản phẩm.

Việc áp dụng hệ thống tem đúng chuẩn không chỉ bảo vệ người tiêu dùng mà còn là giải pháp pháp lý giúp HTX phòng ngừa, giảm thiểu các rủi ro liên đới khi có sự cố hàng giả gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, một thực tế được PGS.TS Mai Quang Vinh, Phó Chủ tịch Thường trực – Tổng Thư ký Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam (VGA) chỉ rõ: không ít đơn vị hiện nay vẫn giữ tư duy cũ, xem tem chống giả đơn thuần là một lớp nhãn dán bảo mật vật lý (như tem hologram, tem vỡ, tem nhiệt).

Theo chuyên gia này, nếu chỉ dừng lại ở lớp tem vật lý, việc các đường dây chuyên nghiệp sao chép y nguyên về mặt hình thức là điều khó tránh khỏi. Chống hàng giả, hàng nhái trong kỷ nguyên số phải là bài toán của hệ thống quản lý dữ liệu, thay vì chỉ là bài toán in ấn thông thường.

Do đó, sự thay đổi lớn cần phải đến từ tư duy để đưa từ bảo mật hình thức sang bảo mật dựa trên dữ liệu. Khi thủ đoạn làm giả ngày càng tinh vi, những giải pháp chỉ dựa vào đặc điểm vật lý của tem hoàn toàn bất lực và không thể theo kịp thực tế.

Chính vì vậy, các HTX có năng lực quản trị đang khẩn trương chuyển dịch sang sử dụng tem chống giả thế hệ mới tích hợp công nghệ số.

Cơ chế hoạt động của dòng tem thế hệ mới này dựa trên nguyên lý định danh: Mỗi con tem được gán một mã xác thực duy nhất cho từng sản phẩm riêng biệt, kết hợp nhiều lớp bảo mật nhằm hạn chế tối đa nguy cơ sao chép số lượng lớn.

Khi người tiêu dùng quét mã bằng điện thoại thông minh, hệ thống máy chủ phía sau sẽ ngay lập tức ghi nhận lịch sử quét (thời gian, vị trí, thiết bị), tự động phân tích các dấu hiệu bất thường.

Ví dụ một mã UID- chuỗi chữ số hoặc ký tự, nhưng lại được quét cùng lúc ở hai địa điểm cách nhau hàng trăm cây số sẽ bị phát đi cảnh báo nếu phát hiện tem bị nhân bản. Từ hệ thống quản trị, HTX hoàn toàn có thể chủ động khóa từ xa các mã vi phạm, ngăn chặn việc tiếp tục lưu thông sản phẩm nghi ngờ trên thị trường.

Chiến lược tự vệ của HTX

Minh chứng rõ nét nhất cho hiệu quả kinh tế của tư duy bảo mật dựa trên dữ liệu là mô hình chuỗi khép kín ứng dụng công nghệ của HTX Chăn nuôi và Dịch vụ Đồng Tâm Hoàng Long (Hà Nội).

Sở hữu quy mô chăn nuôi lợn theo hướng an toàn sinh học, Ban quản trị HTX Hoàng Long đã xác định không đi theo lối mòn bán sản phẩm thô vốn có biên lợi nhuận thấp và dễ bị đánh tráo. Đơn vị này đã đầu tư sâu để xây dựng thương hiệu độc quyền cho các dòng sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao như giò, chả, xúc xích, thịt mát và thịt cấp đông.

Để bảo vệ nghiêm ngặt thành quả này, HTX Hoàng Long đã tiên phong bắt tay với iCheck Trace, nằm trong khuôn khổ dự án SafeGro do Chính phủ Canada tài trợ, nhằm xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc toàn diện ứng dụng công nghệ Blockchain.

Chuỗi dữ liệu xác thực của HTX được vận hành đồng bộ bắt đầu từ giai đoạn chăn nuôi sinh học, nơi các thành viên HTX sử dụng ứng dụng điện tử để ghi nhận chi tiết thời gian tuổi của vật nuôi, chế độ dinh dưỡng và kiểm soát dịch bệnh theo thời gian thực.

Tiếp đó, tại xưởng giết mổ, thông tin về thời điểm xử lý và các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của lô hàng được máy tính hóa để chuyển sang giai đoạn chế biến sâu.

Đến khâu đóng gói thành phẩm, hệ thống iCheck tự động tổng hợp tất cả dữ liệu trên, tạo ra mã QR Code động độc nhất chứa thông tin ngày sản xuất, hạn sử dụng để dán lên từng khay thịt hoặc gói giò chả.

Cuối cùng, khi sản phẩm lưu thông trên thị trường, mã định danh này được đồng bộ lên hệ thống giám sát, kích hoạt thuật toán định vị và giới hạn số lần quét để sẵn sàng khóa mã từ xa nếu phát hiện tem bị in lậu.

Điều này giúp HTX minh bạch hóa hoàn toàn dòng chảy dữ liệu thực tế cho người mua và thiết lập cơ chế tự vệ chủ động. Đây chính là nền tảng giúp sản phẩm của HTX Hoàng Long vượt qua các hàng rào kiểm định kỹ thuật khắt khe, thuận lợi hiện diện trên kệ của các chuỗi siêu thị lớn, hệ thống phân phối thực phẩm sạch uy tín tại Thủ đô, mang lại biên độ lợi nhuận cao và giá trị gia tăng ổn định cho các hộ nông dân thành viên.

Các chuyên gia kinh tế nhận định, việc đầu tư cho tem chống hàng giả công nghệ cao tích hợp hệ thống dữ liệu là khoản đầu tư thiết yếu để bảo vệ tài sản trí tuệ và duy trì uy tín thương hiệu vững chắc trên thị trường.

Tùng Lâm