Đây là dẫn chứng được bà Lê Thị Tú Anh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty CP Nông nghiệp GAP đưa ra nhằm lý giải một phần nguyên nhân vì sao nhiều lô gạo Việt bị các đối tác nước ngoài trả về trong năm nay.

Là một nước nông nghiệp và cũng là nước nằm trong top đầu xuất khẩu gạo trên thế giới nhưng chất lượng gạo kém, cộng thêm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) quá mức cho phép làm cho gạo thơm Việt Nam xuất khẩu với giá thấp và chỉ xuất được nhiều qua các thị trường dễ tính như Trung Quốc, Hong Kong…

Tình trạng đã đến mức báo động khi càng ngày càng có nhiều lô hàng gạo thơm xuất khẩu qua các nước phát triển bị trả về vì dư lượng thuốc trừ sâu bệnh, chất lượng gạo không đảm bảo.

Gạo bị trả vì “không sạch”

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), 6 tháng đầu năm nay, đã có hơn 500 container gạo thơm của Việt Nam bị đối tác trả về do không đạt tiêu chuẩn chất lượng.

Thực tế trong những năm vừa qua, đặc biệt là năm 2016, rất nhiều đơn hàng xuất khẩu gạo thơm của các doanh nghiệp xuất khẩu gạo có tiếng tăm qua các thị trường đã bị trả về vì bị dư lượng thuốc BVTV, phải bán trong nội địa.

Chia sẻ về vấn đề này, bà Tú Anh cho rằng cùng với Ấn Độ và Thái Lan, Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo nhiều nhất thế giới. Tuy nhiên, một thực tế đắng lòng là giá gạo Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với các nước, lợi ích kinh tế thu được rất thấp, dù xuất khẩu số lượng lớn. Tỷ lệ gạo thơm xuất khẩu của Việt Nam so với gạo cấp thấp còn khiêm tốn.

Trong khi đó, các thị trường cao cấp khác như Mỹ, châu Âu, Hàn Quốc được giá cao hơn nhưng đòi hỏi chỉ tiêu khắt khe về dư lượng thuốc BVTV nên các DN xuất khẩu gạo e dè khi kí hợp đồng.

Nông dân sử dụng quá nhiều hóa chất, phân đạm để tăng năng suất lúa

Bà Lê Thị Tú Anh dẫn chứng: “Cùng một giống lúa ở Nhật nhưng khi trồng tại Nhật thì chất lượng gạo tốt hơn, thơm dẻo hơn. Khi công ty Kitoku-Angrimex mang về trồng tại An Giang thì gạo ngày càng có chất lượng kém hơn. Nguyên nhân là nông dân Việt Nam sử dụng hóa học quá nhiều, nhất biệt là phân đạm để tăng năng suất lúa. Hay các giống lúa truyền thống như Jasmine 85, Thơm Sóc Trăng ST5… ngày càng mất mùi thơm, độ dẻo kém dần và không còn vị ngọt đậm đà của hạt gạo cũ”.

“Nghiêm trọng hơn trong giai đoạn sắp thu hoạch, nông dân còn sử dụng các loại kích thích tăng trưởng, siêu to hạt… làm hạt lúa bị nông nước, gạo bị gãy nhiều”, bà Tú Anh cho biết.

Tuy nhiên, cũng không thể không nói đến việc một số doanh nghiệp đã vì lợi nhuận trước mắt mà lợi dụng gạo của lúa OM 4900 gần giống với gạo thơm Jasmine để trộn hai loại này với nhau. Chính chiêu trò trộn gạo này đang khiến cho nhiều doanh nghiệp xuất khẩu gạo thơm lâm vào tình cảnh hàng xuất đi bị trả lại.

Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), cả năm 2015, khối lượng xuất khẩu gạo đạt gần 6,7 triệu tấn và 2,85 tỷ USD, tăng 5,8% về khối lượng nhưng giảm 2,9% về giá trị so với cùng kỳ năm 2014.

Đơn hàng “đìu hiu”

Bước sang 8 tháng đầu năm nay, kim ngạch XK gạo vẫn theo đà sụt giảm, với tổng lượng gạo XK đạt 3,37 triệu tấn và 1,51 tỷ USD, giảm 16,6% về khối lượng và giảm 13,1% về giá trị so với cùng kỳ năm 2015. Dự kiến, XK cả năm nay sẽ chỉ đạt khoảng 5,65 triệu tấn. Như vậy, lần đầu tiên trong suốt 8 năm qua, XK gạo cả năm không đạt mức 6 triệu tấn.

Trong tháng 8/2016, thị trường xuất khẩu gạo trong nước tiếp tục bế tắc do không có nhu cầu nhập khẩu gạo mới từ cả thị trường truyền thống và các thị trường khác. Trung Quốc, nước tiêu thụ gạo Việt Nam nhiều nhất trong thời gian qua, tiếp tục quản lý chặt xuất khẩu gạo qua đường tiểu ngạch. Theo Chương trình giám sát, chưa có công ty khử trùng, giám định gạo nào của Việt Nam được phía Trung Quốc công nhận, khiến việc xuất khẩu gạo gặp nhiều khó khăn.

Các thị trường như Indonesia vẫn khẳng định không nhập khẩu gạo trong năm 2016 do lượng gạo tồn kho trong nước vẫn ở mức an toàn.

Có thể nói, từ đầu năm đến nay, điểm sáng duy nhất trong bức tranh xuất khẩu gạo là việc Việt Nam trúng thầu 150.000 tấn gạo xuất khẩu trong đợt mở thầu đầu tiên của Philippines, trong khi các thị trường xuất khẩu gạo truyền thống của Việt Nam vẫn chưa có đơn đặt hàng nào.

Nhiều chuyên gia nhìn nhận, khó khăn trong XK gạo sẽ còn tiếp diễn dài lâu, do cạnh tranh giữa các quốc gia XK gạo đã và đang ngày càng khốc liệt hơn khi một số khách hàng chính của Việt Nam cũng đã phát triển sản xuất và tự cung ứng được một phần lương thực. Bên cạnh đó, một số nước trong khu vực có lợi thế cũng đã tham gia thị trường XK lúa gạo.

Những ưu đãi về thuế quan cho ngành nông nghiệp Việt Nam trong các hiệp định thương mại sắp tới là tiền đề để nâng cao kim ngạch xuất khẩu nông sản, đặc biệt là lúa gạo.

Trước mắt là năm 2018, Việt Nam chính thức áp dụng Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), hưởng sự ưu đãi thuế quan về thuế nhập khẩu gạo trong các nước tham gia TPP mà Thái Lan và Ân Độ không có.

Đây là cơ hội tốt để Việt Nam xây dựng thương hiệu gạo của mình đối với các thị trường khó tính. Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, nông sản Việt Nam phải tuân thủ những quy định về dư lượng thuốc BVTV, an toàn vệ sinh thực phẩm, chất lượng nông sản ngày càng khắt khe.

Lê Thúy