Theo Wall Street Journal, câu chuyện của startup Serval đang trở thành ví dụ tiêu biểu cho một chiến thuật huy động vốn mới nổi trong giới khởi nghiệp AI. Tháng 12 vừa qua, công ty này ký một thỏa thuận riêng với quỹ đầu tư mạo hiểm Sequoia, chấp nhận mức định giá dưới 400 triệu USD. 

Đằng sau cú nhảy thành “kỳ lân”

Thế nhưng chỉ vài ngày sau, Serval lại công bố một vòng gọi vốn khác với mức định giá vượt mốc 1 tỷ USD, chính thức bước vào hàng ngũ “kỳ lân” công nghệ.

Khoảng cách hơn 600 triệu USD trong chưa đầy một tuần không phải kết quả của tăng trưởng đột biến về doanh thu hay sản phẩm, mà xuất phát từ cách cấu trúc giao dịch. Đây là kết quả của một chiến thuật gây quỹ nhiều tầng đang ngày càng được các startup AI săn đón áp dụng.

Mô hình mà Serval áp dụng khá rõ ràng: thay vì một mức giá thống nhất cho toàn bộ vòng gọi vốn, startup có thể bán cổ phần cho nhà đầu tư đầu tiên (lead investor) ở một mức định giá nhất định trước. Sau đó, công ty tiếp tục chào bán cổ phần cho các nhà đầu tư khác với mức giá cao hơn đáng kể.

Kết quả là nhà đầu tư rót vốn đầu tiên có thể ghi nhận khoản lợi nhuận lớn trên giấy tờ, còn startup có thể công bố mức định giá cao hơn nhiều trên thị trường. Một thương vụ, hai mức giá và một “con số tiêu đề” ấn tượng.

Trong giới đầu tư mạo hiểm, việc startup được định giá cao vốn không phải chuyện mới. Khác với doanh nghiệp được niêm yết, giá trị của startup thường không hoàn toàn dựa trên các chỉ số tài chính truyền thống. Nhìn từ góc độ này, giá trị doanh nghiệp đơn giản nằm ở mức mà nhà đầu tư sẵn sàng chi trả.

Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư và chuyên gia kế toán cho rằng cấu trúc gọi vốn liên tiếp hoặc nhiều tầng đang làm dấy lên câu hỏi về giá trị thực sự của các công ty AI trong bối cảnh dòng tiền đầu tư tăng nóng.

Chris Douvos, nhà sáng lập AHOY Capital, nhận định phương thức này tạo lỗ hổng cho các nhà sáng lập cùng nhà đầu tư có thể tận dụng cấu trúc bảng cân đối kế toán để tạo ra những khoản đầu tư lớn ở mức giá cao, qua đó định vị công ty như một “kẻ độc tôn” trong lĩnh vực công nghệ.

Dữ liệu từ nhà cung cấp phần mềm tài chính Carta cho thấy tần suất các thương vụ dạng này đã tăng rõ rệt. Riêng quý IV năm ngoái đã ghi nhận sự bùng nổ của mô hình định giá nhiều tầng. 

Trong vòng 6 đến 12 tháng gần đây, khoảng 20 giao dịch tương tự đã được ghi nhận. Nhiều nhà đầu tư làm việc trực tiếp với các startup tin rằng con số này sẽ còn tiếp tục tăng.

Xu hướng này phản ánh sự thay đổi trong tâm lý thị trường ở các quốc gia dẫn đầu về công nghệ. Một năm trước, các nhà sáng lập có thể áp đặt phần lớn điều khoản đầu tư khi các quỹ mạo hiểm đua nhau rót vốn vào AI. Hiện nay, việc nhà đầu tư có thể thiết kế cấu trúc giao dịch theo hướng có lợi hơn cho mình cho thấy thị trường đã hạ nhiệt phần nào.

Peter Wendell, nhà sáng lập Sierra Ventures, đồng giảng dạy đầu tư mạo hiểm tại Stanford University Graduate School of Business cùng cựu CEO Google Eric Schmidt, nhấn mạnh: “các CEO startup đang cố thổi phồng hình ảnh giá trị cao nhất có thể”.

Thực tế tài chính của Serval cho thấy một cú nhảy vọt về mức tăng định giá. Theo dữ liệu từ PitchBook, startup này được định giá khoảng 220 triệu USD vào tháng 10, khi doanh thu định kỳ hằng năm chỉ khoảng 1 triệu USD. Sau các vòng gọi vốn liên tiếp trong tháng 12, nhân viên đã bán cổ phần ở mức định giá 1,2 tỷ USD.

Tài chính cấu trúc và ảo giác giá trị

Serval không phải trường hợp duy nhất. Startup Aaru, thành lập tháng 3/2024, cũng đạt định giá danh nghĩa 1 tỷ USD thông qua cấu trúc đầu tư nhiều tầng.

Trong thương vụ của Aaru, một nửa số nhà đầu tư mua cổ phần ở mức định giá 450 triệu USD, trong khi nửa còn lại chấp nhận mức giá 1 tỷ USD. Cùng một công ty, cùng một thời điểm, nhưng tồn tại hai mặt bằng giá khác nhau.

Về phương diện pháp lý, các luật sư khẳng định cấu trúc này hoàn toàn hợp pháp. Thậm chí, việc đó có thể thúc đẩy các quỹ rót vốn sớm, khi họ được hưởng điều khoản hoặc mức giá ưu đãi hơn. Tuy vậy, không phải nhà đầu tư nào cũng đồng tình với cách làm này.

John Chambers, cựu CEO Cisco Systems, hiện là nhà đầu tư mạo hiểm, cho biết, “Nhiều quỹ mà tôi làm việc cùng sẽ không tham gia những giao dịch mà một số nhà đầu tư nhận được điều khoản tốt hơn đáng kể trong cùng thời điểm”.

Ở góc độ thị trường, định giá cao vẫn là công cụ chiến lược quan trọng. Một vòng gọi vốn thành công, đặc biệt khi vượt mốc 1 tỷ USD, có thể giúp startup nhanh chóng tạo uy tín trong môi trường cạnh tranh khốc liệt. 

Thương vụ SpaceX – xAI: Dòng tiền, định giá và canh bạc của Musk

Khách hàng và ứng viên tiềm năng thường xem mức định giá công bố như tín hiệu tích cực về triển vọng công ty. Điều này đặc biệt quan trọng trong cuộc đua giành nhân tài AI.

“Việc thu hút nhân sự tiềm năng trở nên dễ dàng hơn rất nhiều khi một startup đạt được vị thế startup kỳ lân tỷ đô”, nhà đầu tư tại Brave Capital - Ernestine Fu cho biết.

Trong bối cảnh cạnh tranh vốn ngày càng khốc liệt, định giá cao có thể giúp doanh nghiệp nhanh chóng xây dựng uy tín, thu hút nhân tài và tạo lợi thế trên thị trường.

Tuy nhiên, những trường hợp trên cũng cho thấy định giá không phải lúc nào phản ánh đầy đủ năng lực nội tại, mà đôi khi là kết quả của cách cấu trúc giao dịch và chiến lược truyền thông.

Với startup Việt, điều đó đồng nghĩa con số định giá chỉ nên được xem là công cụ, không phải đích đến. Việc lựa chọn cấu trúc gọi vốn, điều khoản đầu tư và thời điểm nâng định giá cần được cân nhắc kỹ, bởi những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp tới quyền lợi dài hạn của nhà sáng lập, nhà đầu tư và cả nhân sự nắm cổ phần.

Quan trọng hơn, trong khi định giá có thể mở ra cơ hội trong ngắn hạn, năng lực tạo doanh thu, sản phẩm thực sự cạnh tranh và quản trị tài chính minh bạch mới là nền tảng giúp doanh nghiệp tồn tại sau khi làn sóng vốn hạ nhiệt.

Khi thị trường ngày càng tinh lọc, startup nào kiểm soát được khoảng cách giữa “câu chuyện tăng trưởng” và giá trị thực sẽ có lợi thế bền vững hơn những doanh nghiệp chỉ dựa vào hiệu ứng tài chính.

Vũ Hương