Làng nghề nước mắm Nam Ô là một trong số ít làng nghề còn duy trì được phương thức sản xuất truyền thống suốt nhiều thế kỷ. Hiện, làng nghề có gần 70 hội viên, trong đó có 3 HTX, 10 cơ sở chế biến quy mô tương đối lớn, 17 cơ sở đã đăng ký thương hiệu riêng, các hộ còn lại sản xuất theo mùa vụ.

HTX trở thành “đầu tàu”

Mỗi năm, sản lượng nước mắm tiêu thụ đạt khoảng 200.000-300.000 lít. Ngoài nước mắm, các cơ sở còn sản xuất mắm ruốc, mắm cái, cá khô... với sản lượng bình quân 25-30 tấn, tạo việc làm cho khoảng 220 lao động địa phương.

Nếu như trước đây, lợi thế của Nam Ô chủ yếu dựa vào danh tiếng truyền đời thì hiện nay, giá trị đó được củng cố bằng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Nghề làm nước mắm Nam Ô được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2019. Đặc biệt, sản phẩm đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2006 - một trong những công cụ quan trọng nhất của hệ thống sở hữu trí tuệ đối với đặc sản địa phương.

Thương hiệu tập thể của làng nghề đã được đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ, đồng thời nhiều cơ sở cũng xây dựng thương hiệu riêng. Ba sản phẩm gồm nước mắm Bình Minh, nước mắm Hương Làng Cổ và nước mắm Nam Ô - Hiệp Hải đã được công nhận OCOP cấp thành phố.

Theo các chuyên gia, sự kết hợp giữa chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể, thương hiệu HTX và chứng nhận OCOP đang tạo nên hệ sinh thái bảo hộ tương đối hoàn chỉnh cho làng nghề này.

Điểm đáng chú ý ở làng nước mắm Nam Ô (thuộc phường Hải Vân, Tp. Đà Nẵng) là vai trò ngày càng rõ của các HTX trong việc chuyển hóa quyền sở hữu trí tuệ thành giá trị kinh tế. 

HTX Dịch vụ tổng hợp Ô Long là một ví dụ. Mỗi năm, HTX sử dụng khoảng 25-30 tấn nguyên liệu cá cơm than và muối để sản xuất nước mắm. Với mỗi tấn nguyên liệu, HTX thu được trung bình khoảng 500 lít nước mắm Nam Ô.

Không dừng lại ở sản phẩm truyền thống, HTX còn phát triển dòng nước mắm nhĩ dành cho trẻ em và đã xuất khẩu sang Nhật Bản, Thái Lan, đồng thời liên kết với hệ thống cửa hàng mẹ và bé. Các sản phẩm khác được phân phối qua cửa hàng của HTX, hệ thống thực phẩm sạch tại Đà Nẵng và các đại lý ở Hà Nội, Quảng Trị.

Anh Phan Công Quang, Giám đốc HTX, cho biết HTX điều chỉnh tỷ lệ muối từ công thức truyền thống 10 cá/4 muối xuống còn 10 cá/3 muối, kết hợp với bí quyết chế biến riêng. Nhờ vậy, sản phẩm vẫn giữ được bản sắc Nam Ô nhưng có hương vị phù hợp hơn với thị trường.

Đó là câu chuyện của đổi mới sáng tạo trong chính làng nghề truyền thống. Những cải tiến về quy trình sản xuất, bao bì, nhãn hiệu hay thiết kế sản phẩm đều là những dạng tài sản trí tuệ có thể được bảo hộ nếu đáp ứng điều kiện pháp luật. Đây cũng là nội dung được Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi khuyến khích nhằm thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp và HTX.

Trong khi đó, HTX Mắm Bình Minh tại Nam Ô cũng cho thấy hiệu quả khi biết kết hợp giữa OCOP và xây dựng thương hiệu. Sau khi được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao năm 2020, sản phẩm mắm nhĩ Bình Minh nhanh chóng được thị trường biết đến rộng rãi hơn.

Ông Nguyễn Việt Dũng, Giám đốc HTX, cho biết HTX đang tiếp tục đầu tư mở rộng quy mô, nâng cao sản lượng. Cùng với đó, HTX bổ sung trang thiết bị, hoàn thiện nhãn mác và nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường.

Theo ông Dũng, việc phát triển vẫn phải đặt trên nền tảng gìn giữ tiêu chí chỉ dẫn địa lý và quy trình truyền thống. Đồng thời, cần chuẩn hóa ở mức phù hợp để bảo đảm chất lượng ổn định.

Chỉ dẫn địa lý không chỉ là “tấm giấy chứng nhận”

Ts. Vũ Thị Bích Hậu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tp. Đà Nẵng, cho rằng chỉ dẫn địa lý đóng vai trò quan trọng đối với nước mắm Nam Ô. Đây là công cụ giúp bảo vệ uy tín, khẳng định nguồn gốc xuất xứ và định vị thương hiệu trên thị trường.

Tuy nhiên, việc khai thác giá trị của chỉ dẫn địa lý ở làng nước mắm Nam Ô hiện vẫn còn những hạn chế. Một số cơ sở chưa sử dụng hiệu quả quyền được bảo hộ; liên kết giữa các chủ thể sản xuất còn chưa chặt chẽ. Việc kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm cần tiếp tục được hoàn thiện.

Theo các chuyên gia, chỉ dẫn địa lý chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn với cơ chế quản lý thống nhất. Bên cạnh đó, cần kiểm soát chất lượng đồng bộ và sự tham gia tích cực của các HTX, doanh nghiệp và người dân.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi khi tăng cường cơ chế quản lý, khai thác và bảo vệ các tài sản trí tuệ có nguồn gốc cộng đồng.

Một trong những thách thức lớn của nước mắm truyền thống là đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của thị trường xuất khẩu. Các kết quả nghiên cứu mới đây về nước mắm Nam Ô mang lại tín hiệu tích cực.

Toàn bộ mẫu thành phẩm được khảo sát đều có hàm lượng histamine dưới 50 mg/L, thấp hơn nhiều lần so với ngưỡng quy định của FDA Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu và Codex quốc tế.

Kết quả nghiên cứu không chỉ khẳng định tính an toàn của nước mắm Nam Ô mà còn tạo cơ sở khoa học để nâng cao uy tín của chỉ dẫn địa lý khi tiếp cận các thị trường khó tính. Theo các chuyên gia, khi cạnh tranh ngày càng lớn, tài sản trí tuệ không chỉ là tên gọi hay logo. Đó còn là tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sản xuất, dữ liệu khoa học và hệ thống truy xuất nguồn gốc, góp phần gia tăng giá trị thương hiệu địa phương.

Luật Sở hữu trí tuệ mở thêm cơ hội mới

Từ thực tiễn làng nước mắm Nam Ô, có thể thấy vai trò của tài sản trí tuệ ngày càng rõ nét trong phát triển sản phẩm. Để các tài sản này được xác lập, khai thác và bảo vệ hiệu quả, việc phổ biến pháp luật và các chính sách hỗ trợ dành cho HTX càng trở nên cần thiết.

Những năm gần đây, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi và các văn bản hướng dẫn được đẩy mạnh tuyên truyền đến HTX, tổ hợp tác và chủ thể OCOP. Nội dung tập trung vào quyền tác giả, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, sáng chế và kiểu dáng công nghiệp. Đồng thời, các chương trình cũng giúp HTX hiểu rõ hơn về bảo hộ giống cây trồng, truy xuất nguồn gốc và phòng chống xâm phạm sở hữu trí tuệ.

Song song đó, Nhà nước và địa phương cũng đang triển khai nhiều chính sách dành cho HTX. Nhất là hỗ trợ đăng ký quyền sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu, phát triển nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, tham gia Chương trình OCOP.

Tại Nam Ô, các sở, ngành đã hỗ trợ đầu tư bao bì, nhãn mác, tư vấn xây dựng thương hiệu. Bên cạnh đó, các HTX được hướng dẫn tham gia OCOP, tạo điều kiện tham gia hội chợ, triển lãm, hội nghị kết nối cung cầu.

Địa phương cũng đang tiếp tục tăng cường quảng bá sản phẩm làng nghề Nam Ô trên các phương tiện truyền thông, hoàn thiện cơ chế quản lý chỉ dẫn địa lý.

Thực tế tại Nam Ô cho thấy, một sản phẩm truyền thống muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào câu chuyện “làm nghề lâu đời”. Điều tạo nên khác biệt hôm nay là khả năng chuyển những giá trị vô hình. Cụ thể là từ danh tiếng, bí quyết nghề, thương hiệu, chỉ dẫn địa lý đến dữ liệu khoa học, thành tài sản trí tuệ được pháp luật bảo hộ và khai thác hiệu quả.

Đối với khu vực kinh tế tập thể, đặc biệt là các HTX, đây không chỉ là công cụ chống hàng giả, hàng nhái mà còn là nền tảng nâng cao giá trị, mở rộng thị trường.

Từ một làng nghề ven biển, Nam Ô đang cho thấy con đường phát triển mới: giữ gìn truyền thống bằng sức mạnh của sở hữu trí tuệ. Đó cũng là hướng đi mà nhiều HTX, sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương có thể tham khảo để biến tài sản trí tuệ thành động lực phát triển trong giai đoạn mới.

                                                                                          Thanh Bá