Thưa ông, nếu phải chỉ ra điều đáng lo nhất của kinh tế Việt Nam trong nửa cuối năm, ông sẽ nhấn mạnh vấn đề nào?

Hiện nay, chúng ta thường nhắc nhiều đến lạm phát nhưng tôi cho rằng điều đáng lo ngại thực sự còn nằm ở những yếu tố mang tính chiến lược và địa chính trị cực kỳ phức tạp. Chiến sự, chiến tranh thương mại và cuộc đua công nghệ vẫn diễn biến khó lường, trong khi nhiều nước lớn đang sụt giảm tốc độ tăng trưởng. Điều này chắc chắn tác động rất mạnh đối với xuất khẩu, đầu tư và kể cả tiêu dùng hay du lịch. 

Bên cạnh những biến động bên ngoài, tôi muốn nhấn mạnh bốn chữ "bất an" mà chúng ta dứt khoát phải đặc biệt quan tâm trong điều hành từ nay đến cuối năm. Thứ nhất là vấn đề an ninh lương thực. Thứ hai là an ninh năng lượng. Thứ ba là sự ổn định của chuỗi cung ứng. Cuối cùng là an ninh mạng và dữ liệu. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng cơ quan quản lý nào mà là mối quan tâm chung cho toàn bộ nền kinh tế. 

Một điểm đáng lưu ý khác là tình trạng thâm hụt thương mại tổng thể của chúng ta đang ở mức khoảng 22 tỷ USD bao gồm cả hàng hóa và dịch vụ. Mặc dù con số này có những lý do khách quan về mặt sản xuất nhưng nó cũng tạo áp lực không nhỏ lên tỷ giá, đòi hỏi sự theo dõi và mổ xẻ kỹ lưỡng của các chuyên gia và nhà quản lý.

Nếu muốn đạt mức tăng trưởng hai con số, theo ông Việt Nam cần ưu tiên điều gì ngay từ bây giờ?

Để đạt được mức tăng trưởng lý tưởng là 10%, chúng tôi đã thực hiện các ước tính cụ thể cho từng khu vực kinh tế. Theo đó, ngành nông nghiệp chắc chắn phải đạt mức tăng trưởng khoảng 4,5%. Trong khi đó, hai lĩnh vực then chốt là công nghiệp xây dựng và dịch vụ cần phải bứt phá với mức tăng trên 10%. Đây là một bài toán đầy thách thức đòi hỏi sự cộng hưởng từ nhiều phía.

Về mặt đóng góp cho tăng trưởng, lĩnh vực công nghiệp và xây dựng hiện đóng vai trò cực kỳ quan trọng khi chiếm tỷ trọng khoảng 45%. Đây có thể coi là mức đóng góp gần như cao nhất trong 6 tháng đầu năm của các năm gần đây. Mảng dịch vụ cũng không kém phần quan trọng với mức đóng góp khoảng 43 - 44%. Tuy nhiên, chúng ta cần nhìn vào thực tế là xuất nhập khẩu ròng đang đóng góp âm 3,6% cho tăng trưởng do thặng dư hàng hóa không bù đắp được thâm hụt dịch vụ và nhập khẩu nguyên liệu tăng mạnh.

Bởi vậy, ưu tiên hàng đầu hiện nay là phải tập trung vào các động lực hướng cầu, đặc biệt là tiêu dùng và tích lũy tài sản. Tiêu dùng đang đóng góp tới 68% cho tăng trưởng kinh tế, trong khi tích lũy tài sản đóng góp khoảng 60%. Nếu chúng ta duy trì được đà tăng trưởng khoảng 9% cho cả năm thì đóng góp của đầu tư sẽ nằm trong khoảng 36 đến 38% và tiêu dùng giữ mức 60 đến 61%. Để làm được điều này, việc đẩy nhanh tiến độ đầu tư công là nhiệm vụ tiên quyết nhằm khơi thông dòng vốn và tăng tính thanh khoản cho hệ thống ngân hàng.

Nhiều người lo ngại nhập khẩu tăng hơn 30% là tín hiệu không tích cực. Vì sao ông cho rằng không nên quá lo?

Qua số liệu 6 tháng, nhập khẩu của chúng ta tăng rất mạnh ở mức 33%. Tuy nhiên, tôi đã chia sẻ với nhiều doanh nghiệp rằng đây không phải là vấn đề quá đáng ngại vì hai lý do chính. Thứ nhất, doanh nghiệp đang tăng cường nhập khẩu để tích trữ hàng hóa nhằm ứng phó với các rủi ro biến động thị trường trong tương lai. Đây là một hành động hết sức thông minh và bình thường của các chủ thể kinh tế trong bối cảnh hiện nay. Thứ hai, kim ngạch nhập khẩu tăng mạnh còn do giá cả hàng hóa toàn cầu đang neo ở mức cao.

Một điểm quan trọng khác giúp chúng ta yên tâm hơn chính là cấu trúc hàng nhập khẩu. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, có tới 90 đến 94% giá trị nhập khẩu của Việt Nam là nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất chứ không phải hàng tiêu dùng. Việc nhập khẩu đầu vào mạnh mẽ cho thấy hoạt động sản xuất đang có sự chuẩn bị tốt cho các đơn hàng cuối năm.

Mặc dù cấu trúc xuất nhập khẩu hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào khối FDI khi khối này chiếm 72% nhập khẩu và 80% xuất khẩu, nhưng việc tăng trưởng nhập khẩu nguyên liệu chính là tiền đề để duy trì đà hồi phục của sản xuất công nghiệp và xuất khẩu trong các tháng tới.

Ông cho rằng nguyên nhân chủ yếu khiến lạm phát tăng hiện nay đến từ đâu?

Lạm phát trong 6 tháng qua rõ ràng có sự tăng mạnh và đã có những thời điểm chạm ngưỡng mục tiêu 4,5%. Thậm chí nếu tính theo phương pháp so sánh cùng kỳ tại một vài thời điểm, con số này đã vượt 5%. Tuy nhiên, phân tích sâu về nguồn gốc lạm phát cho thấy chủ yếu là do các yếu tố nội tại trong nước chứ không phải do tác động từ bên ngoài như nhiều người lầm tưởng. Yếu tố nhập khẩu đóng góp không đáng kể vào chỉ số CPI chung.

Cụ thể, có bốn nhóm mặt hàng đang chiếm hơn 80% mức tăng CPI của Việt Nam hiện nay. Nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng khoảng 4,8% và đóng góp hơn 36% vào chỉ số chung. Nhóm nhà ở và vật liệu xây dựng tăng mạnh trên 7% và đóng góp gần 29%. Nhóm giao thông chịu ảnh hưởng từ giá xăng dầu đóng góp khoảng 11,6%. Cuối cùng là nhóm giáo dục với mức đóng góp 4,7%.

Lạm phát tiến sát trần 4,5%: Chuyên gia chỉ ra điều kiện để "giữ giá" cuối năm

Áp lực điều hành lạm phát 6 tháng cuối năm

Ngoài ra, chúng tôi cũng định lượng được các yếu tố chi phí đẩy như giá lương thực thực phẩm và giá năng lượng đang tạo áp lực rất lớn. Về phía cầu kéo, sự phục hồi của tín dụng và tiêu dùng cùng với giá nhà đất tăng cũng là những nhân tố quan trọng đẩy chỉ số giá lên cao.

Theo ông, đâu là rủi ro lớn nhất nếu lạm phát tiếp tục tăng trong nửa cuối năm?

Rủi ro lớn nhất nằm ở việc điều chỉnh các mặt hàng và dịch vụ do Nhà nước quản lý. Hiện nay, các nhóm dịch vụ công như điện, nước, y tế, giáo dục đang đóng góp tới gần 30% trong tổng chỉ số CPI chung. Nếu chúng ta điều chỉnh giá các mặt hàng này quá nhanh hoặc không đúng thời điểm, áp lực lạm phát sẽ trở nên cực kỳ nguy hiểm và khó kiểm soát. Bên cạnh đó, kỳ vọng lạm phát của người dân và doanh nghiệp cũng là một yếu tố cần phải đặc biệt lưu tâm.

Một rủi ro khác mang tính kỹ thuật nhưng ảnh hưởng lớn đến quản trị là độ trễ và sự phù hợp của rổ tính CPI. Hiện tại, rổ hàng hóa này đã duy trì hơn 5 năm và có thể không còn phản ánh chính xác thực tế tiêu dùng, đặc biệt là khi các sản phẩm dịch vụ mới gắn với công nghệ số đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn. Nếu chúng ta không rà soát và cập nhật rổ CPI, việc dự báo và đưa ra các chính sách ứng phó sẽ thiếu chính xác.

Ngoài ra, tốc độ vòng quay tiền hiện nay vẫn đang ở mức rất chậm, khoảng 0,33 lần. Nếu vòng quay này đột ngột tăng tốc trong khi hàng hóa cung ứng không kịp đáp ứng, áp lực lạm phát cơ bản sẽ bị đẩy lên rất cao.

Nếu phải chọn giữa tăng trưởng và kiểm soát lạm phát, theo ông, nên ưu tiên mục tiêu nào?

Trong điều hành kinh tế vĩ mô, chúng ta không nên chọn một trong hai theo kiểu cực đoan mà phải thực hiện một chiến lược cân bằng khéo léo. Ngân hàng Nhà nước đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc bình ổn lãi suất, đồng thời phải cân đối giữa tỷ giá với lãi suất và giữa tăng trưởng với lạm phát. Sự tính toán cẩn trọng về liều lượng và thời điểm là chìa khóa của thành công.

Để giải quyết bài toán này, tôi kiến nghị tập trung vào ba giải pháp trọng tâm. Trước tiên là phối hợp chính sách nhịp nhàng để điều tiết lộ trình tăng giá dịch vụ công một cách hợp lý. Thứ hai là đẩy nhanh tiến độ đầu tư công để vừa thúc đẩy tăng trưởng vừa cải thiện thanh khoản cho hệ thống ngân hàng và tăng vòng quay tiền cho nền kinh tế. Cuối cùng, Việt Nam cần hướng tới việc áp dụng lạm phát mục tiêu trong quá trình sửa đổi Luật Ngân hàng Nhà nước sắp tới. 

Điều này sẽ giúp điều hành lạm phát mang tính thị trường hơn, hiện đại hơn và tạo ra một định hướng rõ ràng cho các chủ thể kinh tế, thay vì chỉ chạy theo xử lý các biến động ngắn hạn. Chỉ khi có sự cải cách mạnh mẽ về thể chế tài chính và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế, chúng ta mới có thể đạt được mục tiêu tăng trưởng bền vững mà không phải trả giá bằng sự mất kiểm soát về giá cả.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Thanh Hoa (thực hiện)