Theo báo cáo vừa được Bộ Tài chính đưa ra trong năm 2015, chi ngân sách Nhà nước (NSNN) cho sự nghiệp bảo vệ môi trường (BVMT) ở mức 11.400 tỷ đồng, chiếm 1% trong tổng chi NSNN. Trong đó, 9.700 tỷ đồng là từ nguồn ngân sách địa phương và 1.700 tỷ đồng là từ nguồn ngân sách trung ương.

Nhiều nguồn hỗ trợ

Bộ Tài chính dự kiến, giai đoạn 2016-2020, NSNN vẫn tiếp tục đảm bảo bố trí 1% tổng chi NSNN cho hoạt động sự nghiệp môi trường và tăng dần tỷ lệ này theo tốc độ chi NSNN. Riêng năm 2016, NSNN bố trí chi sự nghiệp môi trường 12.290 tỷ đồng, đạt 1% tổng chi NSNN, trong đó ngân sách trung ương 1.700 tỷ đồng và ngân sách địa phương là 10.590 tỷ đồng.

Tuy nhiên, tỷ lệ chi cho mục đích bảo vệ môi trường so với nguồn thu tương ứng ngày càng giảm trong vòng 5 năm qua. Cụ thể, thu từ thuế BVMT đã tăng hơn 3 lần trong vòng 5 năm qua, lên khoảng 38.000 tỷ đồng trong năm 2016. Trong khi đó, số chi tăng không đáng kể, từ 9.000 tỷ lên 12.290 tỷ đồng và tương đương khoảng 1% tổng chi ngân sách.

Như vậy trong năm 2016, số thu cho mục đích BVMT (chỉ tính từ nguồn thu thuế, chưa tính các khoản phí khác) so với chi tương ứng đã cao gấp 3 lần. Tỷ số này có xu hướng tăng trong những năm qua.

Hiện tại, ngoài nguồn lực vốn trong nước cho BVMT, Nhà nước đã huy động vay vốn, viện trợ của nước ngoài cho lĩnh vực BVMT. Cụ thể, tổng số vốn vay nước ngoài cam kết cho lĩnh vực BVMT như xử lý rác thải, xử lý chất thải rắn, xử lý nước, biến đổi khí hậu, thoát nước, vệ sinh môi trường nông thôn… từ năm 1993 đến nay khoảng 4,2 tỷ USD.

Vốn viện trợ giai đoạn 2015-2016 cam kết cho lĩnh vực BVMT đạt khoảng 152 triệu USD. Trong năm 2016, dự kiến giải ngân khoản vay ODA với Chính phủ Nhật Bản cho Chương trình biến đổi khí hậu trị giá 10 tỷ yên (tương đương khoảng 2.000 tỷ đồng).

Bên cạnh đó, để thực hiện chiến lược xanh, Chính phủ đã giao cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với các Bộ để phân bổ ngân sách cho bảo vệ môi trường từ ngân sách nhà nước và các nguồn kinh phí khác khoảng 1% của GDP của tỉnh. Ngoài NSNN, từ năm 1993, Chính phủ đã chi khoảng 2 tỷ USD vốn hỗ trợ phát triển chính thức cho các dự án và chương trình phát triển liên quan đến tăng trưởng xanh.

Tỷ lệ chi cho mục đích bảo vệ môi trường so với nguồn thu tương ứng ngày càng giảm

Đặc biệt, mới đây Bộ TN&MT lên tiếng đề nghị các địa phương bảo đảm bố trí không dưới 1% ngân sách của địa phương chi cho sự nghiệp BVMT.

Theo Ts. Đặng Kim Khôi, Giám đốc Trung tâm tư vấn chính sách nông nghiệp, Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn, cùng với nguồn vốn hỗ trợ từ NSNN, các tổ chức và các quỹ quốc tế đã cung cấp hỗ trợ tài chính hoặc kỹ thuật như chương trình đang phát triển về giảm phát thải từ phá rừng ở các nước (REDD), Qũy Bảo vệ Môi trường Việt Nam (VEPF) và cơ chế phát triển sạch (CDM).

Hiệu quả vẫn ít

Một nguồn tài trợ để hỗ trợ các trợ việc thực hiện các dự án phát triển xanh nói chung và nông nghiệp xanh nói riêng là quỹ bảo vệ môi trường ở cấp trung ương và cấp tỉnh (VEPF), được thành lập theo Quyết định số 82/2002/QĐ-TTg năm 2002.

Hoạt động của VEPF chủ yếu tập trung vào hỗ trợ vốn vay cho các dự án bảo vệ môi trường, một số dự án điện gió, và các dự án CDM. Vào cuối năm 2004, VEPF đạt tổng số cấp tín dụng 60 triệu USD, trong đó vốn vay dự án xử lí chất thải đạt 20 triệu USD. “Tuy nhiên, nói chung, quỹ này chủ yếu tập trung vào các dự án môi trường lớn và chưa tạo ra tác động trong lĩnh vực nông nghiệp”, Ts. Khôi cho biết.

Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2014, vốn hoạt động của Quỹ Bảo vệ môi trường được hình thành từ các nguồn: ngân sách nhà nước; phí bảo vệ môi trường; các khoản bồi thuờng cho Nhà nước về thiệt hại môi trường; các khoản hỗ trợ, đóng góp, ủy thác đầu tư của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Hiện nay, nguồn vốn của Quỹ hầu như chỉ phụ thuộc vào NSNN, thường ổn định, ít khi được tăng hay bổ sung.

Trong khi đó, các nguồn vốn có thể bổ sung thường xuyên cho Quỹ như phí bảo vệ môi trường, các khoản bồi thuờng cho Nhà nước về thiệt hại môi trường lại chưa có cơ chế chuyển vốn.

Cả nước hiện có 41 tổ chức Quỹ Bảo vệ môi trường, trong đó, có một Quỹ Bảo vệ môi trường Trung ương (Quỹ bảo vệ môi trường Việt Nam), 39 Quỹ Bảo vệ môi trường địa phương và một Quỹ Bảo vệ môi trường ngành than.

Tuy nhiên, đến nay, chỉ có Quỹ Bảo vệ môi trường Trung ương được quy định cụ thể về tổ chức và cơ chế hoạt động theo Quyết định số 78/2014/QĐ-TTg. Quyết định này quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, bao gồm: vị trí và chức năng, nguyên tắc hoạt động, nhiệm vụ và quyền hạn, bộ máy quản lý điều hành, nguồn vốn hoạt động và trách nhiệm của các Bộ, ngành có liên quan đối với tổ chức và hoạt động của Quỹ. Còn lại, các Quỹ địa phương hiện vẫn chưa có hành lang pháp lý quy định cụ thể về mô hình và tổ chức hoạt động một cách thống nhất.

Điều này cho thấy, ngoài nguồn NSNN hỗ trợ hàng năm, còn nhiều nguồn hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế nhưng hoạt động BVMT vẫn chưa đạt được kỳ vọng như mong muốn.

Lê Thúy