Câu chuyện được Văn phòng Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) nêu gần đây đáng để suy ngẫm về những vướng mắc trong thủ tục nhập khẩu. Cụ thể, một doanh nghiệp (DN) nhập hơn 200 tấn điều thô từ Mozambique, hàng đã cập cảng nhưng chưa thể hoàn tất thủ tục kiểm dịch thực vật để thông quan.

Khi “linh hoạt” trở thành một tầng thủ tục mới

Nguyên nhân là phía Mozambique đã cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật điện tử cho lô hàng. Tuy nhiên, cơ quan kiểm dịch thực vật Việt Nam lại yêu cầu bản giấy gốc, hoặc bản in từ hệ thống điện tử nhưng phải có chữ ký và con dấu của người có thẩm quyền phía Mozambique (theo quy định của Luật An toàn thực phẩm).

Vấn đề tưởng như mang tính kỹ thuật nghiệp vụ lại trở thành điểm nghẽn thực sự. Khi chứng từ không được chấp nhận theo đúng hình thức quy định, toàn bộ lô hàng bị “treo” tại cảng. 

Trước yêu cầu này, DN đã thông báo và đề nghị phía bán bổ sung lại giấy chứng nhận theo đúng quy định, song thời gian xử lý dự kiến cũng phải mất thêm 10–15 ngày.

Như vậy, trong suốt khoảng thời gian đó, container buộc phải nằm lại tại cảng. Mỗi ngày trôi qua, chi phí lưu bãi và lưu container tiếp tục cộng dồn, trong khi hàng hóa không thể đưa vào sản xuất hay phân phối, khiến dòng vốn của DN bị “đóng băng” ngay tại cửa ngõ nhập khẩu.

Đến ngày 25/3/2026, Văn phòng Vinacas nhận được phản ánh của DN về lô hàng 200 tấn điều thô đang gặp vướng tại cảng và đã nhanh chóng liên hệ, trao đổi với lãnh đạo Chi cục Kiểm dịch thực vật Vùng II.

Sau khi tiếp nhận thông tin, Chi cục đã kịp thời báo cáo, xin ý kiến Cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và phản hồi phương án xử lý cho Văn phòng Vinacas.

Theo đó, phương án được thống nhất theo hướng linh hoạt: cho phép DN “nợ” bản gốc Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật, đồng thời cam kết bổ sung trong thời hạn quy định. Trên cơ sở đó, Chi cục triển khai ngay các thủ tục tiếp theo để DN sớm đưa hàng về. Trường hợp quá thời hạn cam kết mà không bổ sung được bản gốc, Chi cục sẽ xử lý vi phạm hành chính theo quy định.

Ngay sau đó, lô hàng 200 tấn điều đã được thông quan vào ngày 26/3/2026, và DN hoàn tất thủ tục, đưa toàn bộ hàng về kho.

Về mặt xử lý tình huống, đây là một phản ứng kịp thời, thể hiện sự phối hợp giữa hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý chuyên ngành. Tuy nhiên, chính sự “linh hoạt theo từng vụ việc” này lại đặt ra một câu hỏi rộng hơn về tính ổn định của hệ thống.

Cách xử lý nêu trên giải quyết được vấn đề trước mắt, nhưng cũng cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: để tháo gỡ một vướng mắc, hệ thống lại phải bổ sung thêm một quy trình xin ý kiến, đánh giá và cho phép ngoại lệ.

Trong quản lý hành chính, việc xin ý kiến liên ngành hoặc cho phép cơ chế linh hoạt là cần thiết trong một số tình huống. Tuy nhiên, nếu cơ chế này trở thành thông lệ phổ biến, nó có thể vô tình tạo ra một “tầng thủ tục mềm” mới, nằm ngoài quy trình chính thức nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ xử lý.

DN khi đó không chỉ phải tuân thủ quy định gốc, mà còn phải thích ứng với các cơ chế linh hoạt phát sinh theo từng trường hợp cụ thể. Điều này làm tăng mức độ không chắc chắn trong hoạt động kinh doanh, đặc biệt là với các lĩnh vực có chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Từ thực tế trên, nhiều DN cho rằng trở ngại lớn nhất của môi trường kinh doanh hiện nay không nằm ở từng thủ tục đơn lẻ, mà nằm ở sự thiếu thống nhất giữa các quy định pháp luật.

“Cắt” phải đi cùng với “gỡ”

Trong nhiều góp ý về cải cách thể chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) từng nhấn mạnh rằng việc rà soát pháp luật hiện nay cần chuyển từ cách tiếp cận theo từng luật riêng lẻ sang cách tiếp cận theo chuỗi hoạt động kinh doanh.

Theo VCCI, một DN sản xuất công nghiệp hiện phải tuân thủ đồng thời hàng loạt luật khác nhau, từ đầu tư, doanh nghiệp, đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy, lao động cho đến thuế và các quy định chuyên ngành.

Vấn đề không chỉ nằm ở số lượng quy định, mà ở cách các quy định này liên kết với nhau. Khi một thủ tục trở thành điều kiện tiên quyết cho thủ tục khác, hệ thống vận hành theo kiểu “xâu chuỗi phụ thuộc”, khiến DN khó xác định điểm bắt đầu và kết thúc của quy trình.

Từ đó, VCCI kiến nghị cần rà soát toàn bộ hệ thống pháp luật theo chuỗi hoạt động kinh doanh: từ thành lập, đầu tư, xây dựng, sản xuất đến xuất nhập khẩu và giải thể. Cách tiếp cận này giúp nhìn rõ toàn bộ hành trình của DN thay vì tách nhỏ theo từng lĩnh vực quản lý.

Đáng chú ý, lần này yêu cầu được gắn với mốc thời gian rõ ràng: các bộ, ngành phải trình phương án cắt giảm trước ngày 20/4 — không còn dừng ở định hướng dài hạn, mà trở thành nhiệm vụ cụ thể, có hạn định.

Điều đó cho thấy cải cách không còn dừng ở định hướng, mà đang chuyển sang giai đoạn thực thi có áp lực rõ ràng.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, nhiều cơ quan vẫn có xu hướng thận trọng bằng cách xin thêm ý kiến hoặc bổ sung điều kiện để giảm rủi ro pháp lý. Cách tiếp cận này về mặt quản lý là dễ hiểu, nhưng trong thực tế lại có thể làm kéo dài thời gian xử lý hồ sơ. Hệ quả là thay vì rút ngắn quy trình, một số trường hợp lại phát sinh thêm tầng trung gian, khiến mục tiêu cải cách bị giảm hiệu quả.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, nhiều thủ tục đã được đưa lên môi trường điện tử. Tuy nhiên, “điểm nghẽn” không biến mất mà chuyển sang hình thái mới: từ giấy tờ sang dữ liệu. Như Công ty TNHH Dịch Vụ Tư Vấn Thuế Hinh Lam phản ánh có trường hợp người nộp thuế điện tử thực hiện đúng hạn nhưng do lỗi hệ thống nên hồ sơ không được ghi nhận, dẫn đến nguy cơ bị xử lý không phù hợp.

Do đó, DN này đề nghị làm rõ trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố kỹ thuật và không xử phạt nếu lỗi không thuộc về người nộp thuế.

Nhìn từ một lô hàng bị ách lại chỉ vì một chứng từ kiểm dịch, có thể thấy cải cách thủ tục không chỉ là bài toán cắt giảm giấy tờ hay rút ngắn thời gian xử lý. Vấn đề cốt lõi nằm ở cấu trúc vận hành của hệ thống pháp luật: các quy định liên kết với nhau như thế nào, có tạo thành một chuỗi logic thống nhất hay không, và ai chịu trách nhiệm tại các “điểm giao cắt” giữa các quy định.

Nếu mỗi cơ quan chỉ tối ưu quy trình riêng mà thiếu đồng bộ tổng thể, hệ thống vẫn có thể phát sinh những “điểm nghẽn mới” dù từng phần đã được cải thiện. Nếu chỉ “cắt” mà chưa “gỡ”, cải cách vẫn sẽ dừng ở bề mặt quy trình. Vì vậy, cải cách không chỉ dừng ở “cắt giảm” thủ tục, mà quan trọng là thiết kế lại cách thức liên thông giữa các quy trình, để hạn chế tối đa xung đột trong thực thi.

                                                                                 Thế Vinh