Từ những vườn ổi hữu cơ ứng dụng nhật ký điện tử ở vùng trung du đến những đồi chè Shan tuyết trên độ cao 1.500m giữa đại ngàn Tây Bắc, nhiều người trẻ đang từng bước viết lại câu chuyện phát triển của HTX bằng tư duy công nghệ, tinh thần sáng tạo và khát vọng nâng tầm tài sản trí tuệ bản địa.

Giữa vườn ổi hữu cơ tại phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai, chị Nguyễn Thị Hoa, Giám đốc HTX Thương mại và Chế biến nông lâm sản Yên Bái, thao tác nhanh trên ứng dụng FAEFARM để kiểm tra toàn bộ quy trình chăm sóc cây trồng.

Chỉ vài cú chạm trên màn hình điện thoại, vị thuyền trưởng HTX có thể nắm vững từ ngày xuống giống, lịch bón phân, loại chế phẩm sinh học sử dụng đến thời gian thu hoạch đều hiện lên đầy đủ.

Hình ảnh tại HTX nông lâm sản Yên Bái phản chiếu một sự thay đổi đáng kể trong tư duy sản xuất của khu vực kinh tế hợp tác. Người nông dân giờ đây không chỉ cầm cuốc, cầm kéo mà còn sử dụng dữ liệu số như một công cụ quản trị sản xuất hiện đại.

Trước đây, việc ghi chép nhật ký canh tác chủ yếu thực hiện bằng sổ tay, dữ liệu dễ thất lạc, thiếu đồng bộ, khó truy xuất. Nhưng với nhật ký điện tử, toàn bộ quy trình sản xuất được số hóa và lưu trữ minh bạch.

Điều này không chỉ giúp HTX quản lý hiệu quả hơn mà còn đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn nông sản xanh.

Việc ứng dụng khoa học công nghệ cũng chính là bước chuyển quan trọng từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”, nơi dữ liệu, công nghệ và minh bạch thông tin trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi.

Trên diện tích khoảng 1ha với hơn 600 gốc ổi canh tác theo hướng hữu cơ, HTX nông lâm sản Yên Bái đang triển khai mô hình sản xuất xanh, tuần hoàn và thích ứng biến đổi khí hậu.

Phân gà, phân vi sinh và chế phẩm sinh học được ưu tiên thay thế phân hóa học, cỏ dại không bị tiêu diệt mà trở thành lớp thảm thực vật giữ ẩm, chống xói mòn và nuôi dưỡng hệ sinh thái vi sinh.

Đặc biệt, dưới tán ổi, HTX còn trồng xen cỏ ngọt và rau diếp cá để tận dụng không gian canh tác và gia tăng giá trị kinh tế. Đây là cách tiếp cận mới của nhiều HTX trẻ hiện nay, không khai thác tài nguyên theo chiều rộng mà tối ưu giá trị trên cùng một đơn vị diện tích bằng tri thức và công nghệ.

Ứng dụng nhật ký điện tử cũng tích hợp dự báo thời tiết, tra cứu thuốc bảo vệ thực vật, hỗ trợ người dân lựa chọn đúng loại thuốc, đúng liều lượng và thời gian cách ly. Những thao tác tưởng như nhỏ ấy lại chính là “lá chắn” giúp nông sản Việt đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường hiện đại.

Chuyển đổi số trong HTX không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà là sự thay đổi tư duy sản xuất. Khi mọi dữ liệu được minh bạch hóa, người sản xuất buộc phải tuân thủ quy trình, nâng cao trách nhiệm với sản phẩm và với người tiêu dùng. Đó cũng chính là nền tảng để hình thành tài sản trí tuệ mới cho nông sản Việt.

Nếu câu chuyện ở HTX nông lâm sản Yên Bái cho thấy sức mạnh của công nghệ số trong sản xuất nông nghiệp, thì hành trình của anh Lý Văn Minh ở Tả Củ Tỷ (Lào Cai) lại phản ánh khát vọng khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của thế hệ trẻ vùng cao.

Sinh năm 1998 trong một gia đình người Dao, tuổi thơ của anh Minh gắn liền với những triền núi phủ sương và cây chè Shan tuyết cổ thụ.

Nhưng trong ký ức của chàng trai trẻ, cây chè quê hương từng là biểu tượng của sự lam lũ khi người dân quanh năm bán chè sơ chế với giá rẻ mạt.

Khát vọng thay đổi số phận đã đưa anh Minh đến giảng đường đại học. Nhưng sau khi tốt nghiệp ngành nông lâm kết hợp, thay vì ở lại thành phố, anh chọn quay về quê hương, thành lập HTX Nông nghiệp Tả Củ Tỷ, để bắt đầu hành trình “đổi vận” cho cây chè Shan tuyết.

Khởi nghiệp ở vùng cao chưa bao giờ là con đường dễ dàng. Những mẻ trà đầu tiên liên tục thất bại, hàng tạ chè phải đổ bỏ vì sai kỹ thuật. Nhưng khác với tư duy sản xuất truyền thống, Minh lựa chọn tiếp cận bằng tri thức và đổi mới sáng tạo.

Anh tự học qua internet, tham gia các lớp tập huấn khởi nghiệp, nghiên cứu đặc tính chè Shan tuyết để hoàn thiện quy trình chế biến. Từ cách làm héo, diệt men đến điều chỉnh nhiệt độ lửa đều được tính toán kỹ nhằm giữ hương thơm nguyên bản của trà.

Sự thay đổi của vị thuyền trưởng HTX cho thấy một thực tế quan trọng là đổi mới sáng tạo  không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ quá đắt đỏ. Nhiều khi, đó là khả năng tái cấu trúc quy trình sản xuất bằng tri thức mới để tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn.

Từ một loại chè bán rẻ ở chợ phiên, HTX Nông nghiệp Tả Củ Tỷ hiện đã phát triển 7 dòng sản phẩm trà, trong đó có sản phẩm OCOP 3 sao. Dòng trà “Bạch Tiên” được chế biến từ chè hoang dã mùa đông có giá bán tới tiền triệu mỗi kg nhưng vẫn liên tục “cháy hàng”.

Điều đáng nói, thứ giúp trà Tả Củ Tỷ tạo dấu ấn không chỉ là chất lượng sản phẩm mà còn là câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong từng bao bì, logo với họa tiết thổ cẩm người Dao.

Trong nền kinh tế hiện đại, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn nằm ở thương hiệu, câu chuyện và bản sắc văn hóa đi kèm. Đây chính là tài sản trí tuệ mềm mà nhiều HTX trẻ đang từng bước xây dựng.

Điểm chung của những mô hình HTX do người trẻ dẫn dắt hiện nay là họ không xem đổi mới sáng tạo như phong trào nhất thời, mà coi đó là văn hóa phát triển dài hạn.

Như tại HTX Tả Củ Tỷ, anh Lý Văn Minh không chỉ tổ chức sản xuất mà còn thay đổi tư duy canh tác của bà con. Người dân được hướng dẫn thu hái đúng kỹ thuật, bảo tồn cây chè cổ thụ, nâng cao chất lượng nguyên liệu thay vì chạy theo sản lượng.

Từ 8 thành viên ban đầu, HTX hiện liên kết gần 200 hộ dân trên vùng nguyên liệu rộng 168ha. Thu nhập của người dân tăng lên rõ rệt, nhiều hộ thoát nghèo nhờ cây chè.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, HTX muốn phát triển không thể chỉ bán nông sản thô. Muốn đi xa, phải xây dựng thương hiệu, sở hữu trí tuệ và chuỗi giá trị riêng.

Điều này đặc biệt quan trọng khi xu hướng tiêu dùng toàn cầu ngày càng ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, thân thiện môi trường và mang bản sắc văn hóa riêng biệt.

Việc ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, đăng ký OCOP, thiết kế bao bì nhận diện thương hiệu hay bảo hộ nhãn hiệu tập thể không còn là lựa chọn phụ trợ mà trở thành yêu cầu sống còn với HTX hiện đại.

Thực tế cho thấy nhiều HTX vẫn còn tâm lý e ngại đổi mới, thiếu nhân lực công nghệ và chưa coi trọng tài sản trí tuệ. Không ít sản phẩm địa phương có chất lượng tốt nhưng chưa được bảo hộ thương hiệu nên dễ bị làm giả, mất lợi thế cạnh tranh.

Bởi vậy, bên cạnh hỗ trợ vốn và hạ tầng, điều quan trọng hơn là hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tập thể. Văn hóa ấy bắt đầu từ việc dám nghĩ khác, làm khác, ứng dụng khoa học công nghệ và tôn trọng giá trị tri thức.

HTX đang trở thành “bệ phóng” để những ý tưởng đổi mới sáng tạo được hiện thực hóa theo hướng cộng đồng và bền vững hơn. Ở đó, công nghệ số giúp người nông dân tiếp cận thị trường, sở hữu trí tuệ giúp bảo vệ thương hiệu, còn đổi mới sáng tạo giúp gia tăng giá trị sản phẩm.

Những người trẻ như chị Nguyễn Thị Hoa hay anh Lý Văn Minh đang chứng minh rằng nông nghiệp không còn là lĩnh vực lạc hậu nếu biết ứng dụng tri thức và công nghệ.

Từ điện thoại thông minh giữa vườn ổi hữu cơ đến những gói trà Shan tuyết mang họa tiết của người Dao, tất cả đang cho thấy diện mạo mới của kinh tế hợp tác, HTX trong thời đại số, sẵn sàng bắt nhịp cùng kỷ nguyên vươn mình của đất nước.

...............................
Giang Ninh