Tại hội thảo "Chuyển đổi xanh trong nông nghiệp: Từ công nghệ đến thị trường" chiều ngày 29/5, PGS.TS Châu Minh Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp (Đại học Cần Thơ), cho biết kết quả thực tế cho thấy khi sử dụng cảm biến độ ẩm đất Chameleon, thường được gọi là thiết bị “tắc kè hoa”, kết hợp với phủ rơm, nông dân có thể giảm từ 43% đến 58% lượng nước tưới trên các loại cây như bắp, củ dền và dưa hấu mà năng suất không bị ảnh hưởng.

Theo ông Khôi, lợi ích không chỉ dừng ở việc tiết kiệm nước. Mô hình này còn giúp giảm chi phí sản xuất, hạn chế tình trạng tích tụ mặn trong đất, tiết kiệm thời gian chăm sóc và góp phần nâng cao thu nhập cho người dân ngay trong từng vụ sản xuất.

Việc áp dụng các giải pháp tiết kiệm nước trở nên cấp thiết khi ĐBSCL hiện đóng góp khoảng 50% sản lượng lúa, hơn 90% lượng gạo xuất khẩu và trên 31,37% GDP toàn ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, mô hình thâm canh 2–3 vụ lúa/năm đang phải đối mặt với nhiều thách thức như xâm nhập mặn, hạn hán, sụt lún đất và suy thoái tài nguyên do mô hình thâm canh kéo dài.

Theo PGS.TS Châu Minh Khôi, việc lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và khai thác nước thiếu bền vững không chỉ làm suy giảm chất lượng đất, ô nhiễm nguồn nước mà còn khiến phát thải khí nhà kính gia tăng, gây khó khăn cho nông sản Việt Nam trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Ông dẫn chứng, riêng hoạt động canh tác lúa từ năm 2010 đã phát thải hơn 44 triệu tấn CO₂ tương đương, chiếm khoảng 18% tổng lượng phát thải của cả nước thời điểm đó. Vì vậy, chuyển sang mô hình nông nghiệp carbon thấp, vừa giảm phát thải vừa duy trì năng suất, được xem là hướng đi tất yếu.

Tuy nhiên, để các mô hình này được nhân rộng, vẫn còn nhiều rào cản cần tháo gỡ. Theo ông Khôi, nông dân và doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong tiếp cận vốn và tín dụng; đất đai còn manh mún, khó cơ giới hóa; thiếu nguồn nhân lực có kỹ năng công nghệ và quản trị nông nghiệp số; đầu ra chưa ổn định; hạ tầng bảo quản, logistics còn hạn chế; chi phí công nghệ cao do phụ thuộc nhập khẩu; trong khi nhiều chính sách hỗ trợ vẫn còn phức tạp.

Gỡ được những nút này, theo ông, không chỉ tăng sức cạnh tranh của nông sản Việt mà còn mở cơ hội tham gia thị trường tín chỉ carbon toàn cầu, nông dân có thể có thêm nguồn thu từ việc "bán" không khí sạch.

Ở tầm nhìn rộng hơn, ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, cho rằng Việt Nam có sẵn lợi thế để đi con đường xanh  hệ sinh thái đa dạng, tri thức bản địa, các mô hình thuận thiên đã tồn tại lâu đời như lúa – tôm, hay kinh tế mùa nước nổi, canh tác dựa vào con nước.

Theo ông, chuyển đổi xanh không chỉ là thay đổi kỹ thuật canh tác mà còn là chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế tuần hoàn. Khi đó, rơm rạ không còn bị đốt bỏ, phụ phẩm thủy sản trở thành nguyên liệu chế biến sâu, chất thải chăn nuôi được chuyển hóa thành năng lượng sinh học. Một cánh đồng không chỉ tạo ra lúa gạo mà còn có thể hấp thụ carbon, phát triển du lịch, nuôi trồng thủy sản và tạo sinh kế cho cộng đồng.

“Đó không còn là tư duy sản xuất nông nghiệp, mà là tư duy kinh tế hệ sinh thái nông nghiệp”, ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh.

Hồng Hương