Thay vì chủ động chiến lược dài hạn, nhiều doanh nghiệp (DN) hiện rơi vào thế ứng phó liên tục khi “mặt bằng chi phí mới” hình thành từ 3 trụ cột: logistics, nguyên liệu và vốn.

Rơi vào thế "tiến thoái lưỡng nan"

Áp lực đầu tiên đến từ chuỗi vận tải biển toàn cầu. Trong báo cáo mới nhất đưa ra vào trung tuần tháng 4/2026 về bức tranh đầy tương phản của thị trường thép Việt Nam, Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) cho biết: “chi phí vận chuyển đã tăng khoảng 15–30% so với kế hoạch ban đầu.”

Không chỉ tăng giá, rủi ro còn nằm ở cấu trúc hợp đồng. VSA cảnh báo nhiều DN thép đang gặp khó khi đã chốt giá FOB, nhưng cước vận tải lại xác định sau và liên tục leo thang.

Điều này khiến DN đối mặt nguy cơ giá FOB thực nhận thấp hơn cả giá bán nội địa, làm xói mòn hiệu quả xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, logistics không còn là chi phí phụ trợ mà trở thành biến số trực tiếp quyết định biên lợi nhuận DN. Nếu logistics là áp lực bên ngoài, thì nguyên liệu lại là cú đánh trực diện vào cấu trúc sản xuất.

Tại CTCP Nhựa Thiếu niên Tiền Phong (NTP), trong báo cáo trình đại hội cổ đông thường niên 2026, ông Chu Văn Phương, Tổng giám đốc cho biết: “kế hoạch lợi nhuận năm nay sẽ giảm khoảng 21%.”

Theo lãnh đạo NTP, nguyên nhân chính đến từ biến động giá nguyên liệu đầu vào.

Ông Chu Văn Phương cho biết yếu tố ảnh hưởng lớn nhất đến lợi nhuận sau thuế của NTP là giá các nguyên liệu chính như như hạt nhựa PVC, hạt HDPE, hạt PPR. Đơn cử như giá PVC từ cuối tháng 3/2026 đã tăng lên hơn 65% so với giá bình quân năm 2025 và ít hàng để mua. Giá nguyên liệu là hạt nhựa HDPE cũng tăng đến 69% và khan hiếm nguồn cung. Tương tự, giá hạt nhựa PPR tăng hơn 57%.

Dù DN này đã điều chỉnh giá bán, nhưng mức tăng vẫn chưa theo kịp tốc độ leo thang của đầu vào.

Ông Phương nhấn mạnh: Mặc dù NTP đã tăng giá bán lên hồi cuối tháng 3/2026 nhưng mức tăng giá bán này chưa bù đắp mức tăng của giá nguyên liệu đầu vào. Bởi vì chi phí nguyên vật liệu chiếm 74,6% tổng chi phí.

Điều này cho thấy chỉ cần biến động nhỏ ở đầu vào cũng có thể làm thay đổi toàn bộ cấu trúc lợi nhuận. Trong môi trường cạnh tranh cao, không phải chi phí tăng nào cũng có thể chuyển sang giá bán.

Không chỉ nguyên liệu, chi phí vốn cũng đang tăng mạnh. Theo ông Chu Văn Phương, chi phí đi vay của NTP đã tăng khoảng 50% so với năm trước do thiếu hụt cung tiền cho nền kinh tế so với nhu cầu, và sẽ tiếp tục tăng trong thời gian tới.

Cùng lúc, giá xăng dầu tăng từ tháng 3/2026 cũng kéo theo chi phí vận chuyển hàng hóa trên toàn hệ thống phân phối của DN. Khi chi phí vốn và nguyên liệu cùng tăng, DN rơi vào trạng thái “kẹt kép”: vừa khó mở rộng sản xuất, vừa chịu áp lực thanh khoản.

Dòng tiền vì thế trở thành yếu tố sống còn, buộc DN phải lựa chọn giữa giữ tồn kho hoặc cắt giảm nhập hàng – cả hai đều tiềm ẩn rủi ro nếu thị trường đảo chiều.

Cuộc đua thích ứng mới chỉ bắt đầu

Trong các ngành chịu tác động mạnh nhất, dệt may tiếp tục là lĩnh vực nhạy cảm với biến động chi phí toàn cầu.

Giá bông thế giới đã tăng trở lại từ cuối tháng 3/2026, vượt ngưỡng 70 cent/lb – mức cao nhất kể từ đầu năm – do chi phí năng lượng tăng, thời tiết bất lợi và căng thẳng địa chính trị tại các vùng sản xuất lớn. Trong khi đó, giá xơ polyester biến động theo dầu thô, khiến chi phí đầu vào trở nên khó dự báo.

Ở chiều vận tải, chi phí logistics ngành dệt may cũng tăng lên 4.500–5.200 USD/container 40 feet, tăng gần 30% so với trước.

Bài toán đặt ra mang tính đánh đổi rõ rệt: tăng giá thì mất đơn hàng, giữ giá thì mất lợi nhuận. Trong bối cảnh sức mua toàn cầu chưa phục hồi, đa số DN lựa chọn giữ giá, đồng nghĩa với việc chấp nhận giảm biên lợi nhuận để duy trì thị trường.

Trước áp lực đó, các DN dệt may đang triển khai hàng loạt giải pháp mang tính “giữ nhịp”.

Trong một hội thảo thị trường mới đây, ông Cao Hữu Hiếu, Tổng giám đốc Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), nhấn mạnh việc tối ưu nguyên liệu đầu vào.

Ông Hiếu cho biết: “bài toán đặt ra là mua bông thận trọng nhưng linh hoạt: Chia nhỏ các đợt mua hàng theo nhu cầu thực tế; Kiểm soát chặt chẽ tồn kho sợi, vải để tránh rủi ro khi giá bông, giá xơ biến động không thuận lợi so với chi phí điện năng đang tăng cao.”

Bên cạnh đó, DN này phải tăng cường tiết kiệm và cải thiện hiệu suất. Theo ông Hiếu, các đơn vị cần đẩy mạnh tiết giảm chi phí sản xuất ở tất cả các khâu. Bên cạnh đó, cần nâng cao năng suất lao động để bù đắp cho sự gia tăng của giá điện và các chi phí đầu vào khác.

Tuy nhiên, đây mới chỉ là giải pháp ngắn hạn để “giữ nhịp” vận hành. Theo Ts. Nguyễn Vĩnh Khương (Đại học RMIT), các biến động hiện nay không còn đơn thuần là dao động chu kỳ mà phản ánh một sự dịch chuyển sâu hơn trong cấu trúc kinh tế toàn cầu. Trong đó, năng lượng đang trở thành yếu tố nền tảng của ổn định kinh tế vĩ mô.

An ninh năng lượng đang dần trở thành nền tảng của ổn định kinh tế vĩ mô, thay vì chỉ là vấn đề riêng của các ngành như điện lực hay dầu khí như trước đây.

Tiến sĩ Nguyễn Vĩnh Khương (Đại học RMIT)

Từ cú sốc chi phí hiện tại, Ts. Nguyễn Vĩnh Khương cho rằng Việt Nam cần tiếp cận theo hai tầng. Ngắn hạn là các biện pháp tiết kiệm năng lượng để giảm áp lực giá cả và nhiên liệu. Dài hạn là chiến lược bền vững hơn dựa trên hiệu quả năng lượng, cải cách thể chế và điện hóa nền kinh tế.

Trong bối cảnh hiện nay, các DN không còn nhiều thời gian chờ giá hạ nhiệt. Ba hướng trọng tâm gồm: giảm chi phí đầu vào bằng công nghệ và tối ưu quy trình; nâng cao năng suất, hiệu quả chuỗi giá trị thay vì chỉ mở rộng quy mô; và đa dạng hóa nguồn cung, chủ động kịch bản ứng phó biến động giá.”

Ở góc độ chính sách, Ts. Khương cũng khuyến nghị việc điều chỉnh giá năng lượng cần có lộ trình, tránh gây sốc, đồng thời đẩy mạnh tín dụng xanh và hỗ trợ đầu tư tiết kiệm năng lượng.

Căng thẳng chi phí không còn mang tính ngắn hạn mà đang dần định hình một chu kỳ kinh tế mới, nơi mọi cấu phần từ nguyên liệu, logistics đến vốn đều đồng loạt tăng.

Trong bối cảnh đó, “chữa cháy” chỉ là giải pháp tạm thời. Lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về những DN chuyển đổi nhanh, biết tái cấu trúc vận hành, nâng cao năng suất và chủ động quản trị rủi ro – thay vì chờ đợi chi phí quay về mặt bằng cũ. Cuộc đua thích ứng của các DN Việt, vì thế, mới chỉ thực sự bắt đầu.

                                                                                                   Thế Vinh