Nghịch lý lớn nhất của khu vực kinh tế tập thể hiện nay là năng lực bảo vệ tài sản vô hình đang thấp hơn nhiều so với tốc độ tăng trưởng sản xuất. Như tại HTX Nông nghiệp Xanh Duy Oanh (TP. Đà Nẵng), Giám đốc Phạm Thị Duy Mỹ  cho biết việc nộp hồ sơ xin chuyển đổi, cấp lại chứng nhận SHTT theo pháp nhân mới của HTX có thời điểm gặp nhiều khó khăn về chuẩn bị hồ sơ, đăng ký nộp hồ sơ, liên hệ với cơ quan quản lý…

Năng lực bảo hộ kém xa tốc độ sản xuất

Câu chuyện của HTX Duy Oanh không phải là cá biệt, mà là lát cắt điển hình cho bức tranh toàn cảnh về SHTT trong khu vực HTX nông nghiệp Việt Nam. Đó là nhiều HTX có sản phẩm tốt, khát vọng lớn nhưng lại cực kỳ yếu thế và cô độc về mặt pháp lý bảo hộ.

Theo thống kê từ Cục SHTT, hiện nay mới chỉ có khoảng 20% sản phẩm nông sản của Việt Nam được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý. Đáng chú ý hơn, có tới 80% nông sản xuất khẩu của Việt Nam chưa xây dựng được thương hiệu, thường phải đóng gói và xuất khẩu dưới tên thương hiệu của các doanh nghiệp nước ngoài.

Điều này dẫn đến tình trạng giá trị gia tăng thu về vô cùng thấp, nông dân và HTX chịu thiệt thòi ngay trên chính "sân nhà". Một chuyên gia nghiên cứu về kinh tế và thương hiệu nhận định, trong cấu trúc giá trị của một doanh nghiệp hay HTX hiện đại, tài sản vô hình (bao gồm thương hiệu, nhãn hiệu, bí quyết công nghệ) thường chiếm tới 60-70% tổng giá trị.

Tuy nhiên, phần lớn các HTX hiện nay mới chỉ tập trung vào tài sản hữu hình như đất đai, nhà xưởng, máy móc mà bỏ ngỏ khối tài sản vô hình khổng lồ này. Hậu quả là nhiều đặc sản vùng miền cứ nổi tiếng là bị làm nhái, hoặc thậm chí bị các đơn vị khác 'nhanh tay' đăng ký mất quyền sở hữu pháp lý.

Thực tiễn đã chứng minh, không ít HTX đã gặp khó khăn khi thương hiệu bị chiếm đoạt. Những bài học nhãn tiền từ việc các thương hiệu nông sản nổi tiếng của Việt Nam (như cà phê Buôn Ma Thuột, nước mắm Phú Quốc hay gạo ST25) bị đăng ký trước tại nước ngoài vẫn còn nguyên giá trị thời sự.

Tuy nhiên, đối với một HTX quy mô vừa và nhỏ, việc tự mình thực hiện các quy trình SHTT là không hề dễ dàng do hệ thống văn bản pháp luật mang tính chuyên môn, nhiều khi vượt quá năng lực của bộ máy quản lý tại các HTX, vốn đa phần xuất thân từ những nông dân thuần túy.

Chìa khóa từ những mô hình liên kết

Nhận thức được rủi ro từ thị trường, một số ban lãnh đạo HTX đã sớm thiết lập các liên kết chuyên nghiệp để minh bạch hóa và bảo hộ tài sản của mình. Câu chuyện tại HTX Mỳ gạo Hùng Lô (Phú Thọ) là một minh chứng điển hình cho mô hình liên kết giữa HTX và doanh nghiệp tư vấn luật.

Từ xưa, xã vùng ven Hùng Lô đã nổi tiếng với nghề làm bún, mì, miến sợi nhờ hương vị thơm ngon, chất lượng vượt trội và quy trình đảm bảo an toàn thực phẩm. Khi kinh tế thị trường hội nhập sâu rộng, nhận thức được danh tiếng làng nghề nếu không được pháp lý bảo hộ sẽ rất dễ bị chiếm dụng, Ban lãnh đạo HTX Mỳ gạo Hùng Lô đã chủ động bắt tay với một công ty luật có uy tín để tiến hành đăng ký SHTT.

HTX đánh thức tiềm năng địa phương, nâng tầm thương hiệu bằng tài sản trí tuệ

Bộ Tài chính bác đề xuất điều chỉnh ngưỡng người phụ thuộc theo CPI

Thông qua mối liên kết này, các luật sư và chuyên gia pháp lý đã tư vấn toàn diện, hỗ trợ HTX thực hiện các thủ tục cần thiết để nộp đơn đăng ký nhãn hiệu tập thể "Mỳ gạo Hùng Lô" tại Cục SHTT.

Việc ủy quyền cho một đơn vị chuyên nghiệp đại diện không chỉ giúp HTX tối ưu hóa thời gian, chuẩn hóa hồ sơ theo đúng luật định mà còn giúp nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Tương tự, mô hình liên kết với các đơn vị tư vấn số như HTX Nông nghiệp Số cũng đã giúp các HTX sản xuất (tiêu biểu như HTX Thắng Lợi) xây dựng thành công bộ nhận diện và bảo hộ quyền SHTT một cách bài bản.

Trong khi đó, mô hình liên kết giữa HTX với các viện nghiên cứu, trường đại học lại đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học cho các Chỉ dẫn địa lý hoặc Nhãn hiệu chứng nhận – cấp độ bảo hộ cao nhất của nông sản.

Điển hình như mô hình liên kết của HTX Nông nghiệp Ngọc Hoàng (Sơn La) với Viện Nghiên cứu Rau quả và Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Để xây dựng thành công thương hiệu thanh long ruột đỏ Sơn La, các nhà khoa học từ Viện, Học viện đã trực tiếp xuống tận vườn của HTX, hỗ trợ phân tích các chỉ tiêu thổ nhưỡng, khí hậu, hàm lượng dinh dưỡng để tạo lập bộ hồ sơ khoa học chứng minh sự khác biệt độc đáo của sản phẩm.

Nhờ sự hậu thuẫn vững chắc từ các nhà khoa học này, sản phẩm của HTX không chỉ được bảo hộ SHTT vững chắc mà còn tự tin chinh phục các thị trường xuất khẩu khó tính như Nhật Bản, EU, mang lại giá trị kinh tế gấp 2-3 lần so với trước đây.

Song song với việc thượng tôn pháp luật và nền tảng khoa học, một "bệ đỡ" không thể thiếu khác chính là liên kết ứng dụng công nghệ. Trong kỷ nguyên số, bảo hộ trên giấy tờ là điều kiện cần, nhưng để trực tiếp tương tác và bảo vệ người tiêu dùng, HTX cần sự hỗ trợ đắc lực từ công nghệ.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Trung tâm công nghệ Chống hàng giả Việt Nam, nhận định: Trong thời đại cạnh tranh khốc liệt, thương hiệu chính là tài sản quý nhất của mỗi HTX. Thế nhưng, nhiều HTX vẫn chưa đăng ký bảo hộ SHTT, chưa ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc — khiến sản phẩm dễ bị làm giả, làm nhái, đánh mất uy tín.

Do đó, cùng với việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu theo Luật SHTT, việc ứng dụng tem truy xuất nguồn gốc trở thành công cụ xác thực hữu hiệu. Khi HTX liên kết với các đơn vị công nghệ dán tem tích hợp mã QR, người tiêu dùng chỉ cần một thao tác quét mã là có thể kiểm tra toàn bộ thông tin về nguồn gốc, quy trình sản xuất và chứng nhận chất lượng – minh bạch, rõ ràng, đáng tin cậy.

Đòn bẩy pháp lý mới

Thực tế cho thấy, hiện nay vẫn còn rất ít HTX liên kết được với các doanh nghiệp, đơn vị tư vấn để đăng ký SHTT như HTX Hùng Lô, HTX Ngọc Hoàng.

Cũng từ thực tế cho thấy, dù có nỗ lực đến đâu, các mô hình liên kết tự thân giữa HTX và doanh nghiệp, viện trường vẫn phải đối mặt với một bức tường hành chính có độ trễ lớn.

Tuy nhiên, nút thắt lâu năm này được kỳ vọng sẽ được khơi thông khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT (Luật số 131/2025/QH15) chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/04/2026. Đây được đánh giá là bước ngoặt thể chế mang tính đột phá, mở ra hành lang pháp lý thông thoáng và thiết thực hơn cho doanh nghiệp, HTX.

Điểm đổi mới cốt lõi đầu tiên tác động trực tiếp đến các HTX chính là việc tối ưu hóa thủ tục hành chính thông qua đẩy mạnh chuyển đổi số và cơ chế thẩm định. Thay vì quy trình xét duyệt kéo dài từ 2 đến 3 năm như trước, Luật SHTT năm 2026 đã mở rộng hình thức nộp đơn điện tử đồng bộ cho mọi thủ tục xác lập quyền sở hữu công nghiệp, đồng thời áp dụng cơ chế công bố sớm đơn đăng ký nhãn hiệu nhằm rút ngắn đáng kể thời gian thẩm định nội dung.

Sự cải cách này chính là chiếc phao cứu sinh cho các HTX đang cần nhanh chóng định danh pháp lý để chiếm lĩnh thị trường, tránh phải chờ đợi mòn mỏi như trước.

Đáng chú ý, Luật sửa đổi đã bổ sung một điều khoản hoàn toàn mới là Điều 8a về quản lý, khai thác quyền SHTT. Lần đầu tiên, vị thế kinh tế của tài sản trí tuệ được luật hóa rõ ràng: Nhà nước công nhận quyền SHTT là một loại tài sản vô hình hợp pháp và khuyến khích các chủ thể sử dụng để thực hiện giao dịch dân sự, đầu tư, đặc biệt là dùng để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn tại các tổ chức tín dụng.

Quy định này mở ra cơ hội cho các HTX nông nghiệp: Thay vì chỉ có thể thế chấp bằng tư liệu sản xuất hạn hẹp như đất đai, nhà xưởng, nay các HTX sở hữu nhãn hiệu OCOP mạnh hoàn toàn có thể dùng chính giá trị thương hiệu đã được bảo hộ của mình làm tài sản thế chấp để tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng, giải bài toán về nguồn vốn bị thắt nút nhiều năm nay.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ, Luật cũng siết chặt quản lý trong kỷ nguyên số bằng việc sửa đổi Điều 198b, quy định rõ "Trách nhiệm pháp lý về quyền SHTT đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số".

Theo đó, các chủ quản sàn thương mại điện tử, mạng xã hội có trách nhiệm chủ động triển khai các biện pháp kỹ thuật và ngăn chặn hành vi xâm phạm SHTT trên không gian mạng. Quy định này tạo ra sự bảo vệ, giúp các HTX yên tâm đưa sản phẩm lên sàn, bởi nếu có hiện tượng hàng giả, hàng nhái nhãn hiệu của HTX, các chủ sàn sẽ phải vào cuộc xử lý ngay lập tức thay vì đùn đẩy trách nhiệm.

Theo các chuyên gia, hành lang pháp lý đã mở, nhưng năng lực hấp thụ của các HTX vẫn là dấu hỏi lớn. Hệ thống Liên minh HTX các địa phương cần ngay lập tức đóng vai trò cầu nối, phối hợp với Cục SHTT, và các đơn vị liên quan tổ chức các chiến dịch phổ biến chuyên sâu, hướng dẫn các HTX quản trị nội bộ tài sản trí tuệ và tận dụng cơ chế thẩm định nhanh để giúp HTX nâng cao sản xuất kinh doanh.

Tùng Lâm