Trong nhiều năm, cà phê của nông hộ chủ yếu được bán dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp và phụ thuộc thương lái. Khi chưa có thương hiệu, hạt cà phê gần như hòa lẫn trong thị trường, khó xác định nguồn gốc và càng khó tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn. 

Tư duy làm thương hiệu từ vùng nguyên liệu cà phê

Nhưng tại HTX cà phê Sáu Nhung (xã Đăk Hà - Quảng Ngãi), tư duy này đang thay đổi rõ rệt khi đơn vị không còn xem sản xuất là mục tiêu cuối cùng mà coi phát triển tài sản trí tuệ là trục chiến lược.

HTX hiện có hơn 300ha cà phê của 32 thành viên chính thức và khoảng 80 hộ liên kết. Đây không chỉ là vùng nguyên liệu mà còn là nền tảng để xây dựng thương hiệu dài hạn. Thay vì sản xuất rời rạc, HTX tổ chức theo mô hình cánh đồng lớn, đồng thời chuẩn hóa toàn bộ quy trình sản xuất từ canh tác, thu hoạch đến sơ chế và chế biến.

Toàn bộ vùng nguyên liệu được áp dụng các tiêu chuẩn 4C, UTZ, VietGAP và hướng hữu cơ. Việc tuân thủ quy trình không chỉ nhằm nâng cao chất lượng mà còn là bước quan trọng để xây dựng “dữ liệu sản phẩm” – yếu tố cốt lõi trong sở hữu trí tuệ hiện đại. 

Theo ông Nguyễn Tri Sáu, Giám đốc HTX, tư duy cốt lõi là phải làm từ gốc. “Muốn đi xa thì phải bắt đầu từ chất lượng vùng nguyên liệu. Và phải có truy xuất rõ ràng, minh bạch”, ông nói.

Từ nền tảng đó, HTX không dừng lại ở việc bán cà phê nhân mà tiến tới định hình thương hiệu cà phê riêng. Thương hiệu không chỉ là tên gọi in trên bao bì, mà là tổng hòa của chất lượng, quy trình, câu chuyện sản phẩm và mức độ tin cậy của thị trường. Đây chính là bước chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế thương hiệu, nơi giá trị không nằm ở sản lượng mà nằm ở khả năng tạo niềm tin.

Nếu trước đây tài sản của HTX chủ yếu là đất đai, lao động và sản lượng, thì hiện nay cấu trúc giá trị đang thay đổi mạnh. Tài sản trí tuệ như nhãn hiệu, quy trình sản xuất, bí quyết chế biến, dữ liệu truy xuất nguồn gốc và thương hiệu thị trường đang trở thành “vốn vô hình” quan trọng nhất.

HTX Sáu Nhung lựa chọn hướng đi không cạnh tranh bằng giá mà cạnh tranh bằng giá trị thương hiệu. Đây là cách tiếp cận khác biệt so với nhiều mô hình sản xuất truyền thống. Thay vì bán đại trà, HTX xây dựng danh mục sản phẩm có định vị rõ ràng như cà phê đặc biệt Sáu Nhung, cà phê sữa thượng hạng, cà phê sầu riêng và tinh cà phê.

Mỗi sản phẩm không chỉ khác nhau về công thức mà còn được xây dựng như một tài sản trí tuệ riêng. Điều này thể hiện ở quy trình chế biến, tiêu chuẩn lựa chọn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và hệ thống nhận diện thương hiệu. Trong kinh tế hiện đại, những yếu tố này chính là tài sản có thể bảo hộ và khai thác lâu dài.

Sở hữu trí tuệ trở thành “vốn vô hình” 

Đáng chú ý, sản phẩm Cà phê đặc biệt Sáu Nhung đã được Bộ Công Thương vinh danh là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia năm 2025. Đây không chỉ là một danh hiệu mà còn là sự xác nhận về năng lực cạnh tranh dựa trên chất lượng và giá trị gia tăng.

Trước đó, sản phẩm đã trải qua nhiều vòng đánh giá từ cấp tỉnh đến khu vực, đáp ứng các tiêu chí khắt khe về sáng tạo, chất lượng và hiệu quả kinh tế - xã hội. Điều này cho thấy xu hướng mới: nông sản muốn đi xa phải đi cùng thương hiệu và sở hữu trí tuệ.

Song song, HTX Sáu Nhung hiện có 6 sản phẩm OCOP, gồm 4 sản phẩm đạt 4 sao và 2 sản phẩm đạt 3 sao. OCOP không chỉ là chứng nhận chất lượng mà còn là công cụ định vị thương hiệu ở cấp quốc gia, giúp sản phẩm bước vào hệ thống phân phối hiện đại.

Ở góc độ kinh tế, OCOP và sở hữu trí tuệ đang bổ trợ cho nhau. OCOP giúp chuẩn hóa sản phẩm, còn sở hữu trí tuệ giúp bảo vệ và gia tăng giá trị lâu dài. OCOP, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số tạo “lá chắn thương hiệu”.

Khi thị trường nông sản cạnh tranh gay gắt, sở hữu trí tuệ không chỉ dừng ở việc tạo thương hiệu mà còn đóng vai trò bảo vệ thương hiệu. Đây là lý do HTX Sáu Nhung đầu tư mạnh vào truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số.

Mỗi sản phẩm cà phê đều được gắn mã QR, cho phép người tiêu dùng truy cập toàn bộ thông tin từ vùng trồng, quy trình chăm sóc, thu hoạch đến chế biến. Việc minh bạch hóa dữ liệu giúp tăng niềm tin của người tiêu dùng, đồng thời hạn chế nguy cơ giả mạo thương hiệu.

Dữ liệu sản xuất được số hóa và lưu trữ trên nền tảng điện toán đám mây, tạo thành một hệ thống quản trị thông tin thống nhất. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là một phần của chiến lược sở hữu trí tuệ hiện đại, nơi dữ liệu trở thành tài sản có giá trị kinh tế.

Ở khâu sản xuất, HTX ứng dụng hệ thống tưới tự động kết hợp châm phân trên diện tích khoảng 40ha, giúp tối ưu chi phí và ổn định năng suất. Phần diện tích còn lại áp dụng hệ thống phun mưa, đảm bảo đồng bộ quy trình canh tác.

Trong chế biến, HTX đầu tư máy rang công nghệ Đức và hệ thống nhà màng năng lượng mặt trời. Đây là bước quan trọng để kiểm soát chất lượng đầu ra, yếu tố quyết định giá trị thương hiệu.

Trong kinh doanh, HTX đẩy mạnh chuyển đổi số qua website, fanpage, Zalo và các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, Tiki, Postmart và Voso. Việc mở rộng đa kênh giúp sản phẩm tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn, thay vì phụ thuộc vào kênh truyền thống.

Ông Nguyễn Tri Sáu cho rằng chuyển đổi số không chỉ là công cụ bán hàng mà còn là hệ thống thu thập dữ liệu người tiêu dùng. Đây là nguồn tài sản trí tuệ mới, giúp HTX hiểu thị trường sâu hơn, từ đó điều chỉnh sản phẩm phù hợp nhu cầu thực tế.

Một điểm đáng chú ý là dữ liệu hành vi tiêu dùng giúp HTX chuyển từ “bán cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần”. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy kinh tế số.

Liên kết để biến tài sản trí tuệ thành giá trị kinh tế

Để tài sản trí tuệ phát triển bền vững, HTX cà phê Sáu Nhung xác định không thể đi đơn lẻ mà cần hệ sinh thái liên kết. Đây là lý do HTX đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.

Viện nghiên cứu đóng vai trò cung cấp giống, công nghệ và quy trình sản xuất. Trường đại học tham gia đào tạo nhân lực, nghiên cứu ứng dụng và hỗ trợ phát triển sản phẩm mới. Doanh nghiệp là cầu nối quan trọng đưa sản phẩm vào chuỗi phân phối và thương mại hóa giá trị trí tuệ.

Sự kết nối này giúp tài sản trí tuệ không chỉ tồn tại ở dạng ý tưởng mà trở thành sản phẩm thực tế có giá trị kinh tế. Đây là bước chuyển quan trọng từ kinh tế sản xuất sang kinh tế tri thức.

Các chuyên gia chỉ rõ, hiện nay cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng mà nằm ở năng lực sở hữu và khai thác tài sản trí tuệ. Đơn vị nào làm chủ được thương hiệu và dữ liệu sẽ chiếm ưu thế trên thị trường.

Câu chuyện của HTX cà phê Sáu Nhung cho thấy một sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển nông nghiệp. Cà phê không còn chỉ là nông sản mà đã trở thành sản phẩm mang hàm lượng trí tuệ cao.

Từ nhãn hiệu, OCOP, truy xuất nguồn gốc đến dữ liệu số, tất cả đang hình thành một hệ sinh thái tài sản trí tuệ. Hệ sinh thái này giúp nâng giá trị sản phẩm, ổn định đầu ra và mở rộng thị trường.

Quan trọng hơn, HTX đã chủ động xây dựng thương hiệu, chủ động tiếp cận khách hàng và chủ động định vị sản phẩm trong chuỗi giá trị. Điều này giúp giảm phụ thuộc vào biến động giá nguyên liệu và tăng khả năng thích ứng thị trường.

Trong dài hạn, sở hữu trí tuệ không chỉ giúp HTX tồn tại mà còn giúp nâng cấp vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây chính là con đường phát triển bền vững cho kinh tế hợp tác trong giai đoạn mới.

                                                                                          Thanh Ba