Tại Diễn đàn "Phát triển Kinh tế tầm thấp và Thúc đẩy ứng dụng công nghệ vũ trụ tại Việt Nam" sáng 2/10, các chuyên gia khẳng định việc làm chủ không phận tầm thấp sẽ tạo bước ngoặt phát triển nếu kịp thời tháo gỡ điểm nghẽn thể chế và công nghệ.

Theo PGS.TS. Trương Ninh Thuận, Viện trưởng Viện Công nghệ Hàng không - Vũ trụ, Đại học Quốc gia Hà Nội, bầu trời được phân định bởi đường Kármán ở độ cao khoảng 100 km. Vùng vũ trụ trên 100 km là môi trường chân không dành cho vệ tinh và tàu vũ trụ, trong khi vùng hàng không dưới 100 km có bầu khí quyển giúp tạo lực nâng khí động học. Các chuyến bay thương mại thường hoạt động từ 9 - 12 km, còn vùng không gian tầm thấp dưới 3 - 4 km chính là nơi UAV hoạt động cốt lõi. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và UAV thế hệ mới đã đưa các phương tiện bay từ mục đích dẫn đường, quân sự sang phục vụ dân sinh. 

Đáng chú ý, việc khai thác dữ liệu vệ tinh mở qua cổng API kết hợp trí tuệ nhân tạo đang giúp các đơn vị nghiên cứu tạo ra những sản phẩm giá trị gia tăng, tạo nên sự hội tụ hoàn chỉnh giữa hạ tầng không gian, trên không và mặt đất.

Kinh tế tầm thấp vận hành dựa trên hệ sinh thái các hoạt động trong không phận dưới 1.000 mét, tận dụng thiết bị bay không người lái (UAV), máy bay có người lái cỡ nhỏ thuộc hàng không chung, trực thăng và các hệ thống điều khiển thông minh. Nhiều quốc gia như Mỹ, Trung Quốc, châu Âu hay Ấn Độ đã nhanh chóng đưa UAV vào các dịch vụ vận tải, y tế, cứu hộ và bảo đảm an toàn.

Tại Việt Nam, nông nghiệp đang là lĩnh vực thể hiện rõ nét nhất hiệu quả của phương tiện bay không người lái. Ông Phạm Đắc Bảo, Giám đốc VNPT UAV Lab, cho biết thiết bị bay đang làm thay đổi thế giới khi riêng hãng DJI đã cung cấp hơn 600.000 thiết bị nông nghiệp tại hơn 100 quốc gia cho trên 300 loại cây trồng.

Ở trong nước, tính riêng khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, ước tính năm 2026 có khoảng 10.000 drone nông nghiệp hoạt động. Điển hình tại Cần Thơ, năm 2026 đã ghi nhận hơn 4.000 ha lúa được phun bằng thiết bị bay, giúp giảm công lao động, hạn chế tiếp xúc hóa chất độc hại và tối ưu chi phí. Tuy nhiên, ông Phạm Đắc Bảo lưu ý rằng việc rải phân bón hay phun thuốc mới chỉ là khởi đầu, phần giá trị then chốt tiếp theo nằm ở việc ứng dụng thiết bị bay cho nông nghiệp chính xác.

Không chỉ dừng lại ở nông nghiệp, không gian tầng thấp còn hứa hẹn tạo đột phá cho logistics. Ông Nguyễn Kim Thuần, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post, cho hay thị trường logistics bằng UAV toàn cầu có thể vượt mốc 16 tỷ USD vào năm 2030.

Hiện nay, các ứng dụng UAV tại Việt Nam đang tập trung vào bốn nhóm chủ lực gồm quốc phòng an ninh, nông nghiệp, giám sát hạ tầng và logistics. Trong đó, logistics dù vẫn ở giai đoạn thử nghiệm sơ khai nhưng lại mở ra khoảng trống lớn để các doanh nghiệp công nghệ tiên phong chuyển từ mô hình thử nghiệm sang vận hành có nền tảng, có quy trình và đạt hiệu quả thương mại rõ ràng.

Điển hình, tại Điện Biên đang triển khai đề án về thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế tầm thấp ứng dụng UAV. Đề án được triển khai trong 24 tháng, dự kiến thực hiện 6.000 chuyến bay thử nghiệm, phấn đấu tỷ lệ an toàn trên 99%. Từ ngày 15/9 đến nay, Điện Biên đã thực hiện gần 120 chuyến bay vận chuyển cà phê, tải trọng 50 kg/chuyến, tại xã Mường Ảng.

Đánh giá về quy mô thị trường, ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết thị trường thiết bị bay toàn cầu có thể đạt 40 tỷ USD vào năm 2030. Song nếu tính cả hệ sinh thái dịch vụ đi kèm như logistics, nông nghiệp và các ngành kinh tế truyền thống, quy mô kinh tế không gian tầng thấp có thể chạm mức 488 tỷ USD vào năm 2035. Tại Trung Quốc, quốc gia xác định trần độ cao kinh tế tầng thấp là 3.000 mét, năm 2025 đã ghi nhận hơn 3 triệu UAV đăng ký và khoảng 45 triệu chuyến bay.

Đối với Việt Nam, quy mô ngành được dự báo tăng trưởng khoảng 13%/năm và có thể đạt 500 triệu USD vào năm 2035. Ông Thuật nhấn mạnh bản thân thiết bị bay không trực tiếp tạo ra toàn bộ giá trị, mà giá trị thực sự nằm ở các chuyến bay, nguồn dữ liệu thu thập được và cách thức khai thác dữ liệu đó nhằm giải quyết các bài toán thực tiễn.

PV GAS đồng hành cùng “UAV Cup PV GAS 2025: Vùng trời quê hương”: Gieo mầm ước mơ, dựng nền kinh tế tầm thấp Việt Nam

Mặc dù giàu tiềm năng, kinh tế tầm thấp tại Việt Nam vẫn đối diện hai nút thắt lớn về công nghệ và khung pháp lý. Về mặt kỹ thuật, UAV nội địa còn hạn chế về tải trọng, thời gian bay, công nghệ cảm biến, tính năng tránh va chạm và vẫn phụ thuộc vào nguồn linh kiện nhập khẩu. Về mặt thể chế, việc thiếu vắng các quy định cụ thể về đăng ký, định danh phương tiện, quản lý không lưu tầng thấp và cấp phép bay ngoài tầm nhìn đang khiến các dự án thí điểm khó nhân rộng ra thị trường thương mại.

Để giải quyết vấn đề này, ông Nguyễn Văn Thuật cho rằng cơ quan quản lý không thể chờ đợi một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh tuyệt đối mới bắt đầu hành động. Nhà nước cần sớm tạo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để doanh nghiệp đưa mô hình vào thực tế, song song với việc quy chuẩn hóa tần số và tiêu chuẩn kỹ thuật. Quyết định 1493 đã xác định danh sách 10 công nghệ chiến lược theo các giai đoạn đến năm 2035 nhằm thúc đẩy mục tiêu làm chủ công nghệ.

Bên cạnh đó, các chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cũng đang được chú trọng, bao gồm gói hỗ trợ 1 tỷ đồng mỗi năm trong vòng 3 năm dành cho các học sinh, sinh viên xuất sắc nghiên cứu và công bố quốc tế.

Đồng quan điểm về việc xây dựng hệ sinh thái bền vững, ông Nguyễn Kim Thuần đề xuất mô hình phối hợp chặt chẽ giữa bốn bên. Trong cấu trúc này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý và điều phối, chính quyền địa phương đặt đầu bài và cấp không gian thử nghiệm, doanh nghiệp đảm nhận khâu triển khai ứng dụng, còn các trường đại học và viện nghiên cứu giữ trọng trách đào tạo nhân lực và cung cấp giải pháp công nghệ. Sự liên kết đồng bộ này được kỳ vọng sẽ giải phóng sức ép thể chế, đưa nền kinh tế tầm thấp của Việt Nam bứt phá trong thập kỷ tới.

Thanh Hoa