Sau chỉ thị ngày 18/10 của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) yêu cầu giảm ngay tối thiểu 0,5% lãi suất tiền gửi kỳ hạn từ 6 tháng trở lên, nhà băng nào không thực hiện sẽ  cắt giảm hạn mức tín dụng. Ngay lập tức bảng niêm yết tại quầy và website của phần lớn nhà băng co cụm về dưới 7%/năm. Mức công khai cao nhất thị trường tính đến ngày 27/10 chỉ còn ghi nhận tại Saigonbank với 7,9%/năm áp dụng cho kỳ hạn 13 tháng.

Niêm yết hạ nhiệt, thực nhận vẫn "nóng"

Khảo sát của VnBusiness cho thấy, bảng lãi suất công khai dường như chỉ còn mang tính hình thức. Dù đã “hạ nhiệt” so với đỉnh 9,5–10%/năm của tuần trước đó, mặt bằng lãi suất ưu đãi thực tế hiện vẫn neo phổ biến quanh mức 8–9%/năm - cao hơn từ 1 đến 3%/năm so với lãi suất được các ngân hàng niêm yết.

Đáng chú ý, các ứng dụng ngân hàng số đang trở thành kênh lách quy định công khai. Đơn cử, Vietcombank niêm yết trực tuyến kỳ hạn 6–12 tháng ở mức 3–5,4%/năm, nhưng khách gửi từ 3 triệu đồng trên ứng dụng có thể hưởng lãi suất thực tế tới 6,8%/năm.

Tương tự, SHB công bố mức trần khoảng 6%/năm song lại áp dụng tới 8,1–8,3%/năm cho khoản gửi từ 1 triệu đồng qua app. Với MB, con số công khai kỳ hạn 12 tháng chỉ 5,8%/năm, nhưng việc gắn mã voucher “sinh nhật” cho món tiền từ 10 triệu đồng sẽ giúp người gửi nhận về mức 8,2%/năm.

Tại NCB, mức trần 6,3%/năm trên website cũng bị bỏ xa bởi con số 9%/năm khi giao dịch trên app. Cá biệt, một ngân hàng khác công bố biểu lãi suất 5,7–5,9%/năm, nhưng hệ thống tự động đẩy lên mức 9,0%/năm cho kỳ hạn 6 tháng và 9,22%/năm cho kỳ hạn 12 tháng mà không giới hạn số tiền gửi.

Song song với kênh số hóa, đội ngũ nhân viên chi nhánh vẫn tích cực tìm kiếm khách gửi thông qua các hội nhóm và mối quan hệ cá nhân. Chẳng hạn, nhân viên VPBank chào mời mức 9,1–9,2%/năm cho kỳ hạn 6–12 tháng với số tiền từ 1 triệu đồng; GPBank đưa ra mức 8,4–9%/năm và có thể đạt 8,9%/năm khi gửi online; Vikki Bank áp dụng 8,4–9%/năm cho khoản gửi 50–500 triệu đồng; còn MBV sẵn sàng chi trả 9%/năm cho các món tiền từ 100 triệu đến dưới 3 tỷ đồng.

Thậm chí tại nhóm quốc doanh, nhân viên BIDV chi nhánh Hà Nội cũng chào mức 7,8–8%/năm kèm quà tặng.

Nghịch lý “trên bảo dưới lách” bắt nguồn trực tiếp từ áp lực thanh khoản của toàn ngành. Khoảng cách chênh lệch giữa tín dụng và huy động hiện lên tới 1,5 triệu tỷ đồng trong bối cảnh mùa cao điểm giải ngân quý IV đã  diễn ra, và tổng dư nợ nền kinh tế đã vượt mốc 20 triệu tỷ đồng.

Trong khi đó, các gói tín dụng ưu đãi dù mang lại hiệu ứng tâm lý tích cực nhưng quy mô vẫn còn quá nhỏ, chưa đủ sức làm dịu cơn khát vốn diện rộng.

Bài toán hóc búa của các ngân hàng nằm ở tâm lý thị trường, bởi nếu ép lãi suất huy động giảm quá nhanh thì nguy cơ dòng tiền tiết kiệm tháo chạy sẽ hiển hiện. Ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch HĐQT Vietcombank, thừa nhận khó khăn lớn nhất là hạ lãi suất đầu vào nhưng vẫn phải bảo đảm lợi ích của người gửi tiền, bởi bất kỳ sự can thiệp thiếu nhịp nhàng nào cũng có thể làm đảo chiều hành vi tích lũy của xã hội.

Chứng khoán Rồng Việt (VDSC) nhận định mặt bằng lãi suất huy động có thể đi ngang trong phần còn lại của năm nhờ trần tín dụng kiểm soát bớt đà tăng, nhưng khó có thể giảm sâu hơn trong năm tới khi áp lực thiếu hụt nguồn vốn trung và dài hạn vẫn đè nặng.

Lối thoát bền vững cho sự lệch pha cơ cấu vốn

Nhìn sâu vào căn nguyên, TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cùng nhiều chuyên gia đều đồng thuận lãi suất chỉ có thể hạ bền vững khi áp lực cung ứng vốn trung và dài hạn được san sẻ khỏi vai các ngân hàng thương mại.

Phát biểu tại Quốc hội ngày 28/10, ĐBQH Trần Hoàng Ngân (Đoàn TP.HCM) chỉ rõ sự lệch pha nguy hiểm trong cấu trúc tài chính quốc gia. Hiện nguồn vốn toàn xã hội gồm 20% đầu tư công, 20% FDI và 60% từ khu vực dân doanh. Đáng báo động là có tới 80% vốn dân doanh phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, khiến các tổ chức tín dụng phải lấy nguồn vốn ngắn hạn để gánh các khoản vay trung và dài hạn.

Sự lệch pha này khiến thị trường tiền tệ luôn trong tình trạng nhạy cảm, đến mức chỉ cần một đơn vị tăng lãi suất là lập tức châm ngòi cho cuộc đua toàn hệ thống.

Để tự tháo gỡ áp lực, các nhà băng đang ráo riết vươn ra thị trường quốc tế nhằm đa dạng hóa nguồn tài trợ. Điển hình như Nam A Bank đã ký kết ủy nhiệm khoản vay hợp vốn quốc tế 100 triệu USD. SHB phát hành thành công 229 triệu SGD trái phiếu quốc tế tại Singapore gồm 129 triệu SGD kỳ hạn 3 năm lãi suất 2,9%/năm và 100 triệu SGD kỳ hạn 5 năm lãi suất 3,15%/năm hoán đổi sang USD qua SMBC. Đồng thời, xúc tiến khoản vay 340 triệu USD với SMBC cùng 6 định chế quốc tế. Trước đó, hàng loạt đơn vị như HDBank, MB, VPBank hay VIB cũng đã hút hàng tỷ USD ngoại tệ.

Làm sao để lãi suất thực sự giảm sâu và thực chất?

Tuy vậy, ông Phạm Phú Khôi, Hiệp hội Thị trường trái phiếu Việt Nam và các chuyên gia xếp hạng tín nhiệm S&I lưu ý, vốn quốc tế hiện có chi phí không hề rẻ do lãi suất ngoại tệ chạm đỉnh 5 năm, cộng thêm phí phòng ngừa rủi ro tỷ giá và chi phí thẩm định. Do đó, trong năm 2027, vốn ngoại vẫn chỉ giữ vai trò bổ trợ kỳ hạn còn tiền gửi dân cư trong nước vẫn là trụ cột sống còn.

Trong khi đó, ông Ngân cho rằng: “Cần định vị lại vai trò của thị trường chứng khoán, trong đó vốn trung và dài hạn phải do thị trường chứng khoán đảm nhiệm; hệ thống ngân hàng thương mại chỉ cung cấp nguồn vốn ngắn hạn cùng một phần vốn trung hạn".

Rõ ràng, mệnh lệnh hành chính có thể ghìm biểu lãi suất trên văn bản, nhưng không thể xóa bỏ quy luật cung cầu tự nhiên. Khi cơ cấu tài chính nền kinh tế chưa thể san sẻ gánh nặng sang thị trường cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp và trái phiếu công trình, thì chừng đó, những đợt “sóng ngầm” lãi suất tiết kiệm vẫn sẽ là bài toán chưa thể giải quyết dứt điểm.

Huyền Anh