Những ngày gần đây, giới kinh doanh chấn động trước thông tin ông Paolo Molesini, Chủ tịch Ngân hàng tư nhân Fideuram (thuộc Intesa Sanpaolo - ngân hàng lớn nhất nước Ý) bị lừa mất 95 triệu EUR. Thủ đoạn của kẻ gian là giả mạo tài khoản WhatsApp của CEO tập đoàn mẹ, yêu cầu hỗ trợ khẩn cấp cho một giao dịch quốc tế bảo mật cao. Chỉ trong 3 ngày với 11 lệnh chuyển tiền, số tiền khổng lồ trên đã "bốc hơi".

Từ chưa "số" đến có "số" đều có rủi ro

Câu chuyện tại Ý là hồi chuông cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp trên hành trình số hóa. Khi công nghệ thâm nhập sâu vào quản trị, lằn ranh giữa cơ hội phát triển và nguy cơ mất trắng trở nên mong manh hơn bao giờ hết.

Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, Nhà sáng lập và điều hành Asia Legal, nhận định rằng việc sử dụng AI và thực hiện chuyển đổi số mang lại tiện ích vô cùng lớn về thời gian và hiệu suất. Tuy nhiên, nếu thiếu kỹ năng cùng quy trình kiểm không soát chặt chẽ, rủi ro đi kèm là cực kỳ to lớn và có thể gây ra những thiệt hại nặng nề như vụ việc ở Ý.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Hà, Chuyên gia quản trị và phát triển doanh nghiệp, rủi ro từ email giả mạo là minh chứng rõ nét. Các đối tượng lừa đảo chỉ cần tạo địa chỉ email khác biệt đúng một dấu chấm để yêu cầu đối tác thay đổi tài khoản nhận tiền. Đã từng có tổng công ty bảo hiểm mất tới một tháng mới phát hiện ra sai sót này, chịu thiệt hại từ 5 đến 10 tỷ đồng.

Trong công tác quản lý chữ ký số, dù chi phí trang bị chỉ từ vài chục đến 100.000 đồng — tiết kiệm và nhanh chóng hơn nhiều so với ký giấy truyền thống tốn 20.000 đến 50.000 đồng mỗi lần và mất 5 đến 7 ngày chờ đợi — nhưng rủi ro pháp lý lại rất lớn nếu buông lỏng phân quyền. Điển hình như vụ án tại Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Tháp năm 2025, khi kế toán tự ý dùng chữ ký số của trưởng phòng để phê duyệt 136 chứng từ khống. Kết quả, vị trưởng phòng dù không trực tiếp ký vẫn phải lãnh án 3 năm tù.

Ở cấp độ cao hơn, việc ứng dụng thuật toán và AI thiếu kiểm soát cũng khiến nhiều tập đoàn lớn phải trả giá đắt. Hãng xe Uber từng bị phạt 584.000 EUR do không thể giải thích được thuật toán tự động khóa tài khoản tài xế. Hàng loạt tên tuổi khác như Samsung, Amazon, Air Canada hay PocketOS cũng từng đối mặt với rắc rối pháp lý và tổn hại uy tín vì lỗi xuất phát từ AI.

Bẫy "phong trào" và bài toán chi phí

Song song với rủi ro pháp lý và bảo mật, bài toán lãng phí nguồn vốn đầu tư đang là nỗi đau hiện hữu của không ít đơn vị.

Bà Nguyễn Lan Phương, hoạt động trong lĩnh vực gia dụng tại Hà Nội, chia sẻ câu chuyện thực tế tại đơn vị mình. Đầu tháng 7/2026, công ty tự động cấp tài khoản Claude bản quyền cho toàn bộ nhân sự, nhưng phải đến cuối tháng 8, phòng IT mới tổ chức một buổi hướng dẫn sử dụng kéo dài vỏn vẹn một tiếng. Năm ngoái, công ty cũng từng hào hứng mua tài khoản Copilot, nhưng khi cơn sốt qua đi, công cụ này bị lãng quên, để lại khoản chi phí không nhỏ.

Bà Phương cho rằng, nhiều doanh nghiệp đang xuống tiền mua AI chỉ để giải tỏa cảm giác lo sợ bị bỏ lại phía sau. Nhưng cái giá cho cảm giác an tâm đó lại vô cùng đắt đỏ vì chi phí không chỉ làm ở thời điểm mua công cụ mà còn nằm ở việc đào tạo nhân sự, vận hành, và nhiều chi phí ẩn khác.

Nghiên cứu thực tế từ các tổ chức tư vấn toàn cầu đã cho thấy khoảng cách lớn giữa kỳ vọng và thực tế. Khảo sát của PwC thực hiện đầu năm 2026 với gần 4.500 CEO toàn cầu cho thấy chỉ vỏn vẹn 12% doanh nghiệp ghi nhận AI mang lại lợi ích song hành cả về doanh thu lẫn tiết kiệm chi phí, trong khi hơn một nửa số CEO thừa nhận chưa thấy bất kỳ hiệu quả tài chính rõ rệt nào.

Tương tự, khảo sát trong quý II/2026 của KPMG chỉ ra rằng mặc dù có tới 76% CEO tuyên bố AI mang lại giá trị, nhưng chỉ có đúng 7% chứng minh được hiệu quả đó bằng các con số tài chính thực tế.

Chuyên gia Nguyễn Thị Thanh Hà, cho biết phần lớn người dùng hiện nay khi đưa AI vào công việc vẫn chưa hiểu hết các thuật ngữ chuyên ngành. Trong khi đó, dữ liệu đầu ra của AI luôn có những giới hạn nhất định, rất dễ phát sinh tranh chấp hoặc sai lệch thông tin nếu áp dụng rập khuôn.

Ngay cả với các bộ công cụ quen thuộc như MS365, vị chuyên gia này đánh giá đây là giải pháp rất tối ưu cho doanh nghiệp quy mô dưới vài trăm người. Tuy nhiên, phần lớn các đơn vị mới chỉ dừng lại ở việc sử dụng công cụ này cho việc họp trực tuyến hay gửi thông báo, trong khi kho dữ liệu dùng chung hay tính năng tự động hóa nội dung hoàn toàn bị bỏ ngỏ, gây ra sự lãng phí lớn.

Do đó, đối với các ứng dụng AI hay phần mềm chuyên dụng đòi hỏi chi phí đầu tư cao, doanh nghiệp cần mời các trưởng bộ phận cùng tính toán kỹ lưỡng hiệu quả kinh tế trước khi xuống tiền. Khi mua công cụ nào, đơn vị mua phải yêu cầu nhà cung cấp làm rõ lộ trình khai thác tính năng và hệ sinh thái đi kèm để tối ưu hóa chi phí.

Về vấn đề bảo mật, Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, cho rằng với các công cụ như hợp đồng điện tử, đặc biệt là chữ ký số, doanh nghiệp cần phân công trách nhiệm rõ ràng về quyền quản lý, quy định rõ ai được quyền sử dụng. Thậm chí doanh nghiệp phải dùng chính công nghệ để chặn những người không được phép sử dụng chữ ký số để hạn chế rủi ro, nâng cao hiệu quả trong thực tiễn.

Tùng Lâm