Trong bối cảnh PPWR chính thức đi vào thực thi từ 12/8/2026 (một số nội dung), các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam đang phải đối mặt với áp lực vô cùng lớn từ phía thị trường. Điều đáng nói là sức ép này không đến từ các cơ quan giám sát thị trường EU trước tiên, mà lại xuất phát trực tiếp từ chính các đối tác, khách hàng nhập khẩu châu Âu.

Áp lực rào cản kỹ thuật

Theo các chuyên gia, nhằm bảo đảm an toàn pháp lý cho chuỗi cung ứng của mình, các đối tác EU đã đưa Tuyên bố phù hợp EU và Hồ sơ kỹ thuật vào danh mục điều kiện bắt buộc để quyết định có mở đơn hàng hay không. Cùng với đó, doanh nghiệp Việt Nam bắt buộc phải cung cấp đầy đủ Giấy chứng nhận kết quả phân tích (CoA) cũng như các báo cáo thử nghiệm chi tiết cho từng loại vật liệu cấu thành nên bao bì.

Việc chậm trễ hoặc không tuân thủ đầy đủ các quy định trên sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý cực kỳ nghiêm trọng. Khi phát hiện sự không phù hợp, cơ quan có thẩm quyền tại EU sẽ ban hành yêu cầu khắc phục; trong trường hợp doanh nghiệp không thể khắc phục đúng hạn, hàng hóa sẽ lập tức bị cấm đưa ra thị trường. Đặc biệt, đối với các vi phạm liên quan đến quy định về bao bì quá mức và tỷ lệ khoảng trống từ Điều 24 đến Điều 29, mức phạt hành chính bắt buộc sẽ được áp dụng. Ở mức độ rủi ro cao nhất, sản phẩm và bao bì có thể bị thu hồi hoàn toàn khỏi kệ hàng, bị rút khỏi thị trường EU và kích hoạt Thủ tục bảo vệ của Liên minh (Union Safeguard Procedure).

Chuyên gia Chu Hoàng Thành, Công ty TNHH Chứng nhận KNA (KNA CERT), nhấn mạnh nguyên tắc áp dụng của PPWR gắn liền với nơi hàng hóa được bán chứ không gắn liền với nơi doanh nghiệp đặt trụ sở kinh doanh. Do đó, ngay cả khi doanh nghiệp Việt Nam chưa từng đặt chân hay mở văn phòng đại diện tại châu Âu, họ vẫn chịu sự điều chỉnh trực tiếp của luật pháp EU nếu bao bì hoặc sản phẩm đóng gói của doanh nghiệp xuất hiện trên thị trường này.

Đặc biệt, từ 12/8/2026, quy định về chất trong bao bì xuất khẩu sang EU sẽ được áp dụng. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt vẫn đang đối mặt với hàng loạt vướng mắc.

Bà Lưu Thị Tươi, đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu nước ép đóng chai tại Hà Nội, cho biết theo quy định tại Điều 25 và Phụ lục V của Quy định PPWR, có 6 định dạng bị cấm đưa ra thị trường từ ngày 1/1/2030, trong đó có định dạng thứ 6 là "Túi nhựa mang hàng rất nhẹ". Bà băn khoăn: "Túi nhựa mang hàng rất nhẹ" là như thế nào? Đây là quy định vẫn còn rất chung chung, chưa cụ thể nên doanh nghiệp khó áp dụng".

Bên cạnh đó là quy định về xác định thể tích rỗng bên trong sản phẩm đóng gói. Chẳng hạn như một chai có thể tích 1 lít nhưng dung dịch sử dụng bên trong chỉ 800-900ml để tránh tình trạng tràn. Khi yêu cầu giảm thể tích rỗng để đảm bảo yêu cầu về tái chế, môi trường, đảm bảo quy định về tỷ lệ khoảng trống cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải tính toán lại toàn bộ kích thước bao bì và các vật liệu lấp đầy (xốp, bọt biển…). Điều này sẽ làm phát sinh thêm chi phí thiết kế và thay đổi dây chuyền.

Chủ động thích ứng và gỡ rào cản từ gốc

Khó khăn, thách thức đang hiện hữu nhưng để không bị loại khỏi chuỗi cung ứng châu Âu, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải thay đổi.

Bởi cột mốc ngày 12/8/2026 đánh dấu thời điểm áp dụng chung quan trọng: chính thức bãi bỏ Chỉ thị 94/62/EC cũ, đồng thời đưa các quy định khắt khe về giới hạn kim loại nặng (tổng 4 kim loại nặng dưới 100 mg/kg), kiểm soát nghiêm ngặt nhóm hóa chất vĩnh cửu PFAS trong bao bì tiếp xúc thực phẩm, cơ chế tự tuyên bố Module A, cùng nghĩa vụ lập hồ sơ kỹ thuật và EU DoC chính thức có hiệu lực thi hành.

Bước sang giai đoạn tiếp theo, từ ngày 1/1/2030, toàn bộ bao bì lưu hành tại EU phải đạt một trong ba hạng tái chế theo Regulation (EU) 2025/40: hạng A (từ 95% khối lượng trở lên), hạng B (từ 80%) hoặc hạng C (từ 70%). Tới năm 2038, tiêu chuẩn sẽ tiếp tục được nâng cao khi chỉ có hạng A và B được chấp nhận, còn hạng C chính thức bị loại bỏ.

Mặc dù Ủy ban châu Âu có hạn chót công bố tiêu chí chấm hạng chi tiết vào ngày 1/1/2028 (và doanh nghiệp có thêm 24 tháng để thích ứng), và trong thời gian chờ đợi, tiêu chuẩn EN 13430:2004 vẫn là căn cứ áp dụng tạm thời, nhưng việc chuẩn bị nguồn lực từ bây giờ là không thể chậm trễ.

Sự siết chặt này cũng khiến cho việc chứng minh nguồn gốc, cấu trúc và minh bạch hóa dữ liệu trong toàn bộ chuỗi cung ứng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Yêu cầu truy xuất nguồn gốc nay có thể thâm nhập sâu tới từng xưởng in, xưởng màng tại Việt Nam — ngay cả khi các đơn vị này không ký hợp đồng trực tiếp với đối tác châu Âu.

Trước áp lực đó, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp Việt Nam cần xác định chính xác vai trò pháp lý của mình, phân định rõ mình thuộc nhóm Nhà sản xuất, Nhà cung cấp hay Chủ thể chịu trách nhiệm EPR  để lập đúng loại hồ sơ pháp lý.

Song song đó, việc hoàn thiện hạ tầng dữ liệu và Hồ sơ kỹ thuật là yêu cầu bắt buộc, bao gồm việc xây dựng danh mục mã bao bì, lập Bảng kê vật liệu chi tiết tới từng lớp màng, loại mực in, keo dán, đồng thời hoàn thiện nội dung phân tích rủi ro không phù hợp và quy trình kiểm soát sản xuất nội bộ theo đúng yêu cầu của Phụ lục VII.

Doanh nghiệp cũng cần chủ động gửi mẫu kiểm định kim loại nặng và PFAS tại các phòng thí nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025, thu thập đầy đủ Giấy chứng nhận phân tích (CoA) và cam kết từ nhà cung cấp nguyên vật liệu.

Chuyên gia Chu Hoàng Thành cho rằng việc đón đầu tiêu chuẩn thiết kế tái chế đòi hỏi các đơn vị phải từng bước loại bỏ các yếu tố cản trở tái chế như nhãn PVC trên chai PET, keo không tan trong nước hoặc mực in chứa clo, đồng thời lên kế hoạch tuân thủ các quy định về hàm lượng nhựa tái chế post-consumer và đăng ký mã số EPR tại các quốc gia thành viên EU.

Đặc biệt, doanh nghiệp nên có đội ngũ R&D để nghiên cứu phát triển và bộ phận bao bì (chủ trì thiết kế, BOM), mua hàng (thu dữ liệu nhà cung cấp). Chỉ có chuyên nghiệp hoá mới có thể đảm bảo và kiểm soát chất lượng từ thử nghiệm đến sản xuất, xuất nhập khẩu một cách đúng yêu cầu.

Dù vậy, nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở năng lực nội tại của khối doanh nghiệp. Theo số liệu của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), mới chỉ có khoảng 4% doanh nghiệp thực sự đầu tư cho hoạt động R&D. Thực tế này phản ánh khoảng trống lớn về nguồn lực và tư duy chiến lược, đòi hỏi các doanh nghiệp phải nhanh chóng khắc phục nếu muốn vượt qua rào cản PPWR và tiến xa hơn trên thị trường quốc tế.

Tùng Lâm