Gần 4 thập kỷ đổi mới và hơn 2 thập kỷ chủ động hội nhập kinh tế quốc tế đã đưa Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại toàn cầu. Theo WTO, tính đến tháng 12/2025, thế giới có 380 hiệp định thương mại tự do (FTA) đang có hiệu lực, trong đó Việt Nam đã ký kết và thực thi 17 FTA với hơn 60 đối tác, chiếm hơn 80% GDP toàn cầu. 

Thế nhưng, đằng sau những con số quy mô hoành tráng đó, Báo cáo Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực hiện các hiệp định thương mại tự do 2025 (FTA Index 2025) đã hé lộ một bức tranh đầy gam màu đối lập: Những "đầu tàu" kinh tế lớn có dấu hiệu "hụt hơi", trong khi các địa phương quy mô nhỏ hơn lại bứt phá đầy ấn tượng.

Khi quy mô không đồng nghĩa với chất lượng

Kết quả khảo sát toàn quốc đối với 4.066 doanh nghiệp xuất nhập khẩu (doanh nghiệp tư nhân chiếm 65%, FDI chiếm 32% và doanh nghiệp nhà nước chiếm 3%) đã cho thấy bức tranh thực thi FTA tại các địa phương.

Kết quả tổng hợp từ 31 chỉ tiêu dựa trên 4 trụ cột (tiếp cận thông tin, thực thi pháp luật, tận dụng ưu đãi và hỗ trợ doanh nghiệp, phát triển bền vững) cho thấy chỉ có 6 tỉnh, thành phố đạt loại "Tốt" trở lên và không còn địa phương nào xếp loại "Yếu". Chỉ số tổng hợp dao động từ 10,57 đến 35,62 điểm trên thang 40.

Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm là chất lượng giữa các địa phương phân hóa sâu sắc. Hơn 1/3 số tỉnh, thành phố chỉ dừng lại ở loại "Khá". Bình quân cứ 7 tỉnh, thành phố mới có một nơi đạt hạng từ "Tốt" trở lên, nhưng số lượng thuộc hạng thấp nhất cũng gần tương đương. Đặc biệt,  chênh lệch điểm số giữa địa phương đầu bảng (Hải Phòng - 35,62) so với địa phương cuối bảng (Sơn La - 10,57), cho thấy khoảng cách chất lượng vẫn còn rất lớn.

Bức tranh càng trở nên nghịch lý khi nhóm dẫn đầu gồm cả những địa phương không hề nổi trội về quy mô kinh tế, trong khi phần lớn các trung tâm công nghiệp và kinh tế lớn lại rơi xuống nhóm giữa và nhóm cuối.

Cụ thể, Hà Nội đạt 25,39 điểm, xếp loại “Khá”, chỉ đứng thứ 9 toàn quốc. TP.HCM đạt 23,41 điểm, loại “Khá”", đứng thứ 13. TP. Đà Nẵng đạt 23,20 điểm, loại “Khá”", đứng thứ 14. Tỉnh Quảng Ninh 17,30 điểm, loại “Trung bình khá”, đứng thứ 25. Dù tập trung nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lớn, các địa phương này đang bộc lộ những hạn chế trong thực thi FTA. 

Một số tỉnh có quy mô nhỏ hơn lại đạt thứ hạng cao hơn, như Tuyên Quang (xếp thứ 2), Lai Châu (xếp thứ 6) và Vĩnh Long (xếp thứ 4).

"Điều này cho thấy kết quả thực thi FTA không đơn thuần chỉ phụ thuộc vào điều kiện kinh tế sẵn có. Địa phương ở các trình độ và mô hình phát triển khác nhau đều có thể tạo ra những điểm sáng trong tổ chức thực hiện", báo cáo chỉ ra.

Vậy đâu là nguyên nhân? Theo đánh giá, phần lớn địa phương đã hình thành hoạt động hỗ trợ nhưng mức độ đồng bộ và chiều sâu còn hạn chế. Khác biệt giữa các địa phương chủ yếu nằm ở khả năng tổ chức triển khai và đưa chính sách hỗ trợ đến doanh nghiệp.

Theo khảo sát, phần lớn doanh nghiệp cho rằng các hoạt động hỗ trợ là cần thiết. Tuy nhiên, việc tiếp cận hỗ trợ chưa đồng đều, hoạt động nghiêng về doanh nghiệp lớn, tham gia mang tính thời điểm. Khi đã tiếp cận các chương trình hỗ trợ, doanh nghiệp đánh giá hiệu quả chủ yếu dừng ở mức “bình thường”. Đặc biệt, các chương trình kết nối doanh nghiệp, ứng dụng công nghệ, phát triển thương hiệu và tín dụng chủ yếu ở mức "trung bình".

Trước đó, Vinasamex - một doanh nghiệp tiêu biểu trong lĩnh vực xuất khẩu nông sản (Hà Nội) sang nhiều thị trường FTA, khi được hỏi về nhu cầu hỗ trợ gì cũng chia sẻ với VnBusiness rằng: Hoạt động xúc tiến thương mại là mong muốn lớn nhất. Theo đại diện Vinasamex, điều doanh nghiệp cần nhất lúc này là mở rộng mạng lưới quan hệ quốc tế, có thêm cơ hội tham gia các chương trình kết nối giao thương tại châu Âu với mức hỗ trợ kinh phí phù hợp. Những hoạt động thiết thực này sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp với người mua quốc tế, qua đó gia tăng đơn hàng, mở rộng thị trường và khai thác hiệu quả hơn các ưu đãi thuế quan từ các FTA.

Từ "chấm điểm, xếp hạng" đến hành động thực chất

Hải Phòng với vị trí đứng nhất toàn quốc, xếp loại “Rất tốt”, là một điểm sáng về bứt phá trong tận dụng FTA. Năm trước đó, Hải Phòng chỉ được xếp loại “Khá”, đứng vị trí 29/63 toàn quốc; trong khi tỉnh Hải Dương (cũ) cũng chỉ xếp hạng “Trung bình”, vị trí 50/63.

Sự bứt phá của Hải Phòng hay các tỉnh có quy mô nhỏ hơn cho thấy dư địa để các địa phương nâng cao kết quả thực hiện FTA còn rất lớn.

Tuy nhiên, lời giải nào để biến FTA Index thành đòn bẩy cải cách? Theo lãnh đạo địa phương, thời gian qua, TP. Hải Phòng lấy cải thiện môi trường đầu tư và trải nghiệm của doanh nghiệp là thước đo. Thành phố chuyển dần từ tuyên truyền chung sang cung cấp thông tin theo ngành hàng, thị trường; tăng cường đối thoại, kịp thời xử lý các kiến nghị về xuất nhập khẩu, về C/O và về logistics. 

Coi FTA Index là công cụ quản trị và cải cách chứ không chạy theo thành tích đơn thuần, Hải Phòng phân tích từng chỉ số thành phần để xây dựng kế hoạch cải thiện hàng năm với những mục tiêu, chỉ tiêu và giải pháp cụ thể.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc cũng nhấn mạnh tại lễ công bố Báo cáo FTA Index: Yêu cầu đặt ra cho FTA Index không chỉ là tiếp tục chấm điểm, xếp hạng, mà quan trọng hơn là biến kết quả đo lường thành hành động, kết quả cụ thể, tạo chuyển biến thực chất trong quản trị, điều hành và năng lực cạnh tranh của từng địa phương.

Để khắc phục những điểm nghẽn, Báo cáo FTA Index đã đưa ra 7 nhóm khuyến nghị chiến lược nhằm nâng cao chất lượng thực thi FTA tại địa phương và tối ưu hóa khả năng tận dụng của doanh nghiệp. 

Thứ nhất là phân tầng hỗ trợ. Từng địa phương dùng FTA Index để xác định điểm mạnh, điểm nghẽn và nội dung ưu tiên; thiết kế gói hỗ trợ riêng cho từng nhóm, ưu tiên hỗ trợ kỹ thuật cho nơi còn yếu về năng lực tổ chức thực hiện và nhân rộng mô hình hiệu quả.

Thứ hai là thiết kế nội dung theo ngành hàng, thị trường và kinh nghiệm; ưu tiên quy tắc xuất xứ, thủ tục hưởng ưu đãi, quy định kỹ thuật. Tăng tư vấn tình huống và hướng dẫn thực hành thay cho tài liệu một chiều, phát triển công cụ tra cứu trên dữ liệu chính thức.

Thứ ba là phối hợp liên ngành, liên cấp phân vai rõ giữa cơ quan đầu mối và các cơ quan chuyên môn. Xây kho tài liệu dùng chung, đội ngũ giảng viên nguồn, mạng lưới chuyên gia và quy trình tiếp nhận – xử lý – phản hồi vướng mắc.

Thứ tư là điều chỉnh trọng tâm hỗ trợ theo điểm nghẽn, đo bằng kết quả doanh nghiệp. Giữ ưu tiên cho thông tin thị trường, kết nối đối tác, xúc tiến thương mại, xuất xứ và thủ tục; đồng thời tăng hỗ trợ các cam kết ngoài thuế quan. Cân bằng lại giữa nhu cầu trước mắt và năng lực nền tảng về công nghệ, nhân lực, thương hiệu, pháp lý - đánh giá bằng khả năng tiếp cận và giải quyết vướng mắc, không bằng số hoạt động.

Thứ năm, thiết kế chính sách theo từng nhóm doanh nghiệp, không dùng một khuôn chung. Phân nhóm theo ngành hàng, thị trường mục tiêu, kinh nghiệm xuất khẩu và loại rào cản, không chỉ theo quy mô và loại hình.

Thứ sáu, về năng lực chuẩn bị các yêu cầu bền vững mới, cần chuyển từ giới thiệu khái niệm sang hướng dẫn doanh nghiệp xác định yêu cầu áp dụng và các bước chuẩn bị cụ thể. Cụ thể hóa theo ngành hàng về đối tượng chịu tác động, dữ liệu cần thu thập, yêu cầu cần đáp ứng và đơn vị có thể hỗ trợ.

Thứ bảy, tập trung vào hiệu quả khai thác thực tế trên các nền tảng số và thương mại điện tử quốc tế thay vì mở rộng số doanh nghiệp tham gia. Lựa chọn thị trường và nền tảng phù hợp, quản trị gian hàng, xây dựng thương hiệu, bảo vệ sở hữu trí tuệ. Đánh giá bằng khả năng duy trì hoạt động, tạo kết nối kinh doanh và tiếp cận thị trường.

Thông qua phản ánh từ doanh nghiệp và kết quả tổ chức thực hiện tại các địa phương, FTA Index phải giúp chỉ ra rõ nơi nào đang làm tốt, nơi nào còn hạn chế, điểm nghẽn đang nằm ở thể chế, thủ tục, thông tin, hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực hay sự phối hợp giữa các cơ quan. Quan trọng hơn, mỗi phát hiện phải gắn với một giải pháp cụ thể, một cơ quan chịu trách nhiệm và một thời hạn khắc phục cụ thể.

Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ

Qua năm đầu triển khai, FTA Index đã tạo ra một cách tiếp cận mới trong công tác thực thi FTA. Nhiều địa phương đã chủ động rà soát chương trình hành động, tăng cường đối thoại với doanh nghiệp, cải thiện chất lượng cung cấp thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp để tận dụng các cam kết FTA và quan tâm nhiều hơn đến kết quả thực thi thay vì chỉ dừng lại ở việc ban hành kế hoạch. Tín hiệu tích cực này cho thấy khi có một công cụ đánh giá khách quan, minh bạch và phản ánh đúng thực tiễn, các địa phương sẽ có thêm cơ sở để tự nhìn nhận, tự điều chỉnh và không ngừng nâng cao chất lượng điều hành.

Ông Nguyễn Sinh Nhật Tân Thứ trưởng Bộ Công Thương

Kết hợp mở rộng thị trường với nâng cao năng lực nội tại và giá trị bền vững, TP Hải Phòng ưu tiên công nghệ sạch, sản xuất xanh và sử dụng năng lượng hiệu quả; hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các quy tắc xuất xứ, các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc. Khi đó, thuế quan là cơ hội nhưng chất lượng sản phẩm, chuyển đổi số và quản trị chuỗi cung ứng mới là sức mạnh cạnh tranh.

Ông Hoàng Minh Cường Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng

Đỗ Kiều