Đến nay, không ít HTX  trên địa bàn tỉnh đã và đang coi sở hữu trí tuệ là "lá chắn" vững chắc để bảo vệ thành quả lao động, đồng thời là "tấm hộ chiếu" thương mại quan trọng đưa nông sản địa phương thâm nhập sâu vào các chuỗi cung ứng hiện đại trong nước và quốc tế.

Những mùa quả ngọt

Nhìn vào bức tranh tổng thể về phát triển nông nghiệp tại Lào Cai thời gian qua dễ dàng nhận thấy sự chuyển biến rõ nét trong tư duy của các chủ thể kinh doanh, đặc biệt là khu vực kinh tế tập thể, HTX. Sở hữu trí tuệ đã thực sự trở thành công cụ hữu hiệu gia tăng giá trị cho các sản phẩm đặc trưng của vùng đất Tây Bắc.

Đến nay, toàn tỉnh Lào Cai đã có 150 sản phẩm đặc sản, sản phẩm chủ lực và dịch vụ du lịch được cơ quan chuyên môn cấp văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ. Cấu trúc tài sản trí tuệ này được hình thành bài bản với 12 chỉ dẫn địa lý, 51 nhãn hiệu chứng nhận và 87 nhãn hiệu tập thể. Bên cạnh đó, địa phương cũng ghi nhận 349 nhãn hiệu thông thường không mang địa danh của các tổ chức, cá nhân đã được xác lập quyền bảo hộ, cùng với 2 sản phẩm đặc thù khác đang tích cực triển khai các bước cuối cùng trong lộ trình xác lập.

Thực tế chứng minh, các sản phẩm nông sản sau khi có được "lá chắn" pháp lý đều có bước phát triển vượt bậc về giá trị thương mại. Nhiều mặt hàng đặc sản địa phương sau khi được chứng nhận và bảo hộ nhãn hiệu đã đạt mức tăng trưởng giá trị từ 10- 30%, mở rộng đáng kể thị phần tiêu thụ.

Một ví dụ điển hình cho tư duy chủ động này là HTX Suối Giàng. Lựa chọn hướng đi nâng cao chất lượng song hành với bảo hộ tài sản trí tuệ ngay từ ngày đầu thành lập, đơn vị đã xây dựng quy trình sản xuất chè Shan tuyết nghiêm ngặt. Hiện nay, các sản phẩm chè của HTX không chỉ xuất hiện tại các chuỗi cửa hàng OCOP trên toàn quốc mà trên mỗi bao bì đều tích hợp tem dán, mã QR truy xuất nguồn gốc. Nhờ nhãn hiệu được bảo hộ, đơn vị đã tạo dựng được niềm tin vững chắc với đối tác và người tiêu dùng. Đây chính là nền tảng quan trọng giúp HTX nâng cao giá trị vùng nguyên liệu, bảo đảm lợi ích kinh tế cho các hộ dân liên kết.

Tương tự, tại HTX Nông lâm sản xanh Mậu A, câu chuyện chuẩn hóa tài sản trí tuệ cũng được coi là bài toán then chốt để giải quyết đầu ra cho sản phẩm quế đặc trưng. Bà Vũ Thị Hồng Thơm, Giám đốc HTX Nông lâm sản xanh Mậu A chia sẻ rằng việc hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc của cây quế một cách rõ ràng cùng các thủ tục giấy tờ bảo hộ pháp lý đã giúp đơn vị tự tin đưa các dòng sản phẩm từ quế tiếp cận những thị trường khắt khe như Ấn Độ, Mỹ và các quốc gia trong khối ASEAN.

Nhìn rộng ra toàn tỉnh, hàng loạt nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý quen thuộc như Mận Bắc Hà, Quýt Mường Khương, Chè Ô long Cao Sơn, Bưởi Múc Bảo Thắng, Cá nước lạnh Sa Pa hay Gạo Séng Cù Mường Khương - Bát Xát... đã và đang minh chứng cho hiệu quả của việc gắn tên tuổi nông sản với quyền sở hữu trí tuệ. Tài sản vô hình ấy đang hằng ngày biến thành những khoản doanh thu hữu hình cho người nông dân, HTX.

Rào cản trong xác lập bản quyền

Mặc dù những lợi ích kinh tế là rất rõ ràng, nhưng con đường đưa một nhãn hiệu nông sản từ ý tưởng đến tấm bằng bảo hộ thực tế của các HTX tại Lào Cai lại không hề bằng phẳng. Thực trạng chung cho thấy, khu vực kinh tế tập thể vẫn đang đối mặt với không ít lực cản về năng lực, nguồn lực và thủ tục hành chính.

Thách thức lớn nhất nằm ở quy trình đăng ký kéo dài và tính phức tạp về mặt chuyên môn của hồ sơ sở hữu trí tuệ. Rất nhiều HTX khi bắt tay vào làm mới nhận ra mình hoàn toàn thiếu kỹ năng và kiến thức pháp lý. Ngay từ khâu tra cứu khả năng phân biệt của nhãn hiệu, phân nhóm sản phẩm dịch vụ theo chuẩn quốc tế cho đến việc thiết kế logo, xây dựng quy chế sử dụng nhãn hiệu tập thể hay thiết lập bản đồ vùng địa lý..., tất cả đều vượt quá năng lực của bộ máy quản lý HTX vốn xuất thân từ nông dân.

Trường hợp của HTX Sản xuất Chế biến Nông sản Tây Bắc Hiền Vinh là một ví dụ minh chứng cho sự gian nan đó. Ngay từ khi thành lập, đơn vị đã ý thức rõ phải tạo dựng thương hiệu riêng để khẳng định vị thế và chứng minh nguồn gốc sản phẩm trên thị trường. Tuy nhiên, dù có sự đồng hành sát sao từ chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn, HTX vẫn phải mất tới 3 năm mới có thể hoàn tất toàn bộ thủ tục pháp lý để được cấp chứng nhận đăng ký nhãn hiệu. Khoảng thời gian 3 năm là quá dài đối với cơ hội kinh doanh của một doanh nghiệp hay HTX nhỏ.

Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận Ban quản trị HTX và người dân tại các vùng sâu, vùng xa về tài sản trí tuệ vẫn còn hạn chế. Nhiều nơi vẫn giữ thói quen sản xuất nhỏ lẻ, gia công thô, coi trọng sản lượng trước mắt hơn là tích lũy giá trị thương hiệu lâu dài. Việc duy trì chất lượng đồng đều sau khi được cấp văn bằng bảo hộ cũng là một bài toán khó. Nhiều HTX sau khi có nhãn hiệu lại thiếu nguồn lực tài chính để duy trì các hoạt động quảng bá, chống gian lận thương mại hoặc không đủ năng lực vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử.

Cùng với đó, công tác quản lý nhãn hiệu chứng nhận và chỉ dẫn địa lý sau phân cấp ở một số địa phương còn lúng túng. Khi triển khai mô hình chính quyền địa phương mới, việc tiếp nhận, chuyển giao quyền quản lý và khai thác các nhãn hiệu cộng đồng từ cấp huyện cũ về cấp xã hoặc về cho các hiệp hội, HTX nảy sinh không ít vướng mắc về thẩm quyền và cơ chế vận hành.

Khơi nguồn tài sản trí tuệ

Đứng trước những rào cản thực tế đó, tỉnh Lào Cai đã và đang chủ động triển khai hàng loạt giải pháp đồng bộ nhằm hỗ trợ các HTX, doanh nghiệp vượt khó, từng bước chuyển hóa tài sản trí tuệ thành năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Đột phá đầu tiên đến từ việc cải cách hành chính và hoàn thiện thể chế hỗ trợ pháp lý ở cấp cơ sở. Tỉnh đã chỉ đạo đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tinh gọn các khâu trung gian và rút ngắn thời gian xử lý, tư vấn hồ sơ tại Sở Khoa học và Công nghệ. Cơ quan chuyên môn như Sở Khoa học Công nghệ, Liên minh HTX tỉnh, chính quyền địa phương… không còn chờ đợi thụ động mà đã "đi từng ngõ, gõ từng nhà", trực tiếp xuống các địa phương rà soát những sản phẩm có tiềm năng, thế mạnh để hướng dẫn chủ thể lập hồ sơ bảo hộ.

Tại các vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm, chính quyền cấp xã đã đóng vai trò cầu nối tích cực. Ông Giàng A Vừ, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Púng Luông chia sẻ rằng địa phương đang tập trung nghiên cứu, lựa chọn các sản phẩm có thế mạnh và chất lượng vượt trội, từ đó phối hợp với các cơ quan khoa học và doanh nghiệp, HTX để xây dựng phương án bảo hộ sở hữu trí tuệ. Mục tiêu cụ thể là phấn đấu đến năm 2027 sẽ hoàn thành xác lập quyền sở hữu trí tuệ cho thêm từ 2 đến 3 sản phẩm chủ lực của địa phương.

Cùng với việc hỗ trợ xác lập quyền, Lào Cai đặc biệt chú trọng đến khâu "hậu bảo hộ" - tức là khai thác và phát triển giá trị thương hiệu. Tỉnh đã tích cực hỗ trợ các HTX đưa sản phẩm lên Hệ thống minh bạch thông tin truy xuất nguồn gốc điện tử nông sản. Đến nay, toàn tỉnh đã có hơn 100 doanh nghiệp, HTX với hàng trăm dòng sản phẩm được tích hợp mã QR truy xuất minh bạch. Song song đó, các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối cung - cầu, hội chợ OCOP cũng được tổ chức thường xuyên nhằm đưa nông sản đã có nhãn hiệu bảo hộ tiếp cận trực tiếp với các siêu thị lớn và sàn thương mại điện tử.

Sự kết hợp giữa Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) và chiến lược sở hữu trí tuệ cũng đang tạo ra cú hích kép. Lào Cai đặt mục tiêu phát triển các HTX theo hướng chuyên nghiệp, trong đó ưu tiên hỗ trợ các chủ thể OCOP xây dựng chuỗi giá trị xanh, gắn với vùng nguyên liệu ổn định và có nhãn hiệu được bảo hộ.

Quyền sở hữu trí tuệ không đơn thuần là một tờ giấy chứng nhận hay một thủ tục pháp lý mang tính hình thức, mà là lời cam kết mạnh mẽ nhất về chất lượng và uy tín của sản phẩm đối với người tiêu dùng.

Với những giải pháp căn cơ, kiên trì và đồng bộ, Lào Cai đang từng bước tháo gỡ các điểm nghẽn, biến tài sản trí tuệ thành động lực kinh tế thực thụ. Việc các HTX trên địa bàn ngày càng chủ động bảo hộ thương hiệu sẽ là nền tảng vững chắc để đặc sản Lào Cai khẳng định chỗ đứng, vươn xa ra thị trường quốc tế, góp phần nâng cao thu nhập bền vững cho người dân vùng cao Tây Bắc.

Tùng Lâm